1 ANNA KISIEL (UMK, INSTYTUT JĉZYKA POLSKIEGO, TORUē) CZY GŁÓWNIE I PRZEDE WSZYSTKIM SĄ RÓWNOZNACZNE? 1. Obraz relacji semantycznych zachodzących miĊdzy jednostkami głównie i przede wszystkim, taki, jaki zarysowany został w słownikach jĊzyka ogólnego 1 , jest niezmiernie ciekawy. Od Doroszewskiego począwszy jednostkom tym przypisuje siĊ różne definicje, równoczeĞnie jednak odsyłając od głównie do bliskoznacznego (synonimicznego?) przede wszystkim. Interesujące jest to, że odesłania w drugą stronĊ brak. Można by zatem pomyĞleć, że nie mamy tu do czynienia z relacją synonimii czy bliskoznacznoĞci 2 , bo wtedy odesłanie musiałoby być dwustronne, lecz z relacją zawierania siĊ sensów, relacją hiponimii. Głównie w słownikach jĊzyka ogólnego jest definiowane poprzez odwołanie do oceny iloĞciowej (sformułowanie „w wiĊkszoĞci przypadków” w ISJP) i do hierarchii (zaliczyłabym tu nie tylko mówienie wprost o hierarchizowaniu informacji w USJP, ale także odwoływanie siĊ do kategorii stopnia w sformułowaniach „w wiĊkszym/ znacznym stopniu” w ISJP, SWJP) oraz poprzez opis odpowiedniego obiektu jako ważnego czy prawdziwego. Tak zarysowane znaczenie tej jednostki pozwala autorom haseł wyznaczyć dla niej dwa ciągi synonimów. Pierwszy z nich jest związany z oceną iloĞciowąś za syno nimy głównie uznaje siĊ tu takie jednostki, jak przeważnie, zazwyczaj, zwykle, na ogół, z reguły. Drugi ciąg związany jest z, mówiąc ogólnie, hierarchizowaniem pewnych elementów i wyróżnianiem jakiegoĞ elementu (bądź grupy elementów) spoĞród nich – na synonimy głównie wyznacza siĊ zwłaszcza, szczególnie i właĞnie przede wszystkim. Relacje zachodzące miĊdzy jednostkami drugiej grupy są bardziej skomplikowane niż zależnoĞci miĊdzy jednostkami grupy pierwszej. Możemy 1 NieuwzglĊdnianie słowników synonimów/ bliskoznaczników wynika z dwóch faktów. Po pierwsze, wiĊkszoĞć słowników tego typu nie notuje definicji jednostek, w najlepszym razie każąc domyĞlać siĊ znaczeĔ na podstawie podanych przykładów użycia. Po drugie, analiza informacji zawartych w tych słownikach wymagałaby opisu relacji nie tylko miĊdzy głównie i przede wszystkim, ale też miĊdzy nimi a np. zwłaszcza, szczególnie, w szczególnoĞci. 2 WiĊkszoĞć słowników nie precyzuje, czy podawane są w nich jedynie synonimy, czy również bliskoznaczniki. Co gorsza, nie mówi siĊ też, jakie rozumienie synonimii jest w danym słowniku przyjmowane. Sensowne, jak zauważa Maciej Grochowski (Grochowski 1982: 71-75), jest mówienie jedynie o relacji synonimii ujmowanej ĞciĞle jako relacja dwustronnej implikacji miĊdzy znaczeniami wyrażeĔ. BliskoznacznoĞć natomiast jest pojĊciem nieostrym, którego odniesienie należałoby każdorazowo uĞciĞlać. W niniejszym artykule bĊdĊ raczej mówić o posiadaniu przez jednostki pewnych wspólnych składników sensów, czyli o pokrewieĔstwie semantycznym jednostek.