LƯU ẢNH CỦA LỚP NGƯỜI TIỀN TRÚ Ở MIỀN TRUNG VIỆT NAM QUA LỄ TỤC CÚNG ÐẤT -TÁ THỔ - Lê Thị Như Khuê 1. Ðặt vấn đề 1.1. Nếu quan sát hệ thống lễ tiết của người Việt miền Trung, chúng ta sẽ dễ d àng nh ận ra sự nổi bật của một v ài l ễ cúng phổ biến, nhưng, lại hi ếm thấy ở những địa phương hay vùng miền khác. Một trong số ấy chính l à l ễ cúng đất. Cng với mục đích và n ội dung n êu trên, t ục cúng đất của Bình - Trị - Thiên trở th ành l ễ tá thổ ở khu vực nam Trung b ộ v à Nam b ộ. Ðất và người ở đây ràng bu ộc những mối quan hệ m à nghi l ễ li ên quan đ ã hàm chứa nhiều vấn đề cần giải thích. 1.2. Qua ch ứng kiến và c ng là đối tượng tham gia, tục lễ này g ợi cho tôi ấn tượng m ạnh v à h ứng thú t ìm hi ểu, bởi ở đây không chỉ có sự hiện diện của rất nhiều vật phẩm lạ không mang cùng nguồn gốc, đồng thời, còn là s ự mơ hồ về đối tượng cúng bái qua cụm t ừ mang tính phiếm xưng: “người tiền trú ” v.v... Ðặt biệt l à thao tác cu ối cùng của buổi lễ v ới h ình ảnh cái bẹ chuối, mo cau v.v... được chủ nhà g ấp thành chi ếc xà l ẹt/t à l ẹt - m ột d ụng cụ thiết thân của người thiểu số hiện nay - treo ở bờ rào hay ngã t ư đường. V à th ực s ự, càng quan sát, tôi càng th ấy ở đó ẩn hiện nhiều lớp vn hoá đan xen, ho à quyện, thể hi ện qua lời khấn và v ật phẩm trong lễ cúng. Tất cả đã thôi thúc tôi ti ếp tục quan sát tham d ự; thực hiện nhiều cuộc phỏng vấn ở những đối tượng khác nhau: người buôn bán (thương nghiệp), nông dân và nhóm người thành phố, vùng quê v.v... qua cách thức cúng bái, l ời khấn cầu của từng đối tượng v.v... nhằm t ìm l ời giải đáp. 2. Vài nét phác ho ạ về bức tranh dân cư vùng miền Trung Trên góc nhìn dân t ộc - vn hoá học, miền Trung Việt Nam chính là địa bàn sinh t ụ của rất nhiều tộc người, nhóm tộc người bản địa thuộc các ngữ hệ khác nhau: Mon – Kh ’mer, Malayo - Polynésien, Vi ệt cổ v.v... Có thể b ởi sự ấn định của tâm thức tộc người, điều kiện cư trú v.v..., hay cả yếu tố lịch sử, m à trên b ản đồ phân bố tộc người nơi đây đã xu ất hiện những chi tiết phản ánh sự cận cư, đan xen, khu trú đáng lưu ý. Hình ảnh ấy đến nay vẫn c òn đọng lại trong sử liệu, qua suốt thời k người Chm lập quốc tr ên địa b àn qu ận Nhật Nam thời thuộc Hán v ào nh ững thế kỷ đầu công nguyên (nm 192). Bức tranh x ã h ội vùng mi ền Trung chính l à s ự đan xen, chồng khít... của nhiều lớp cư dân có ngu ồn gốc khác nhau: người Việt cổ (qua nh ững di vật trống đồng, dao gm, mi giáo Ðông Sơn v.v... phát hiện ở Quảng Trị, Thừa Thiên v.v...), cư dân Sa Hunh (người Chm cổ ?), v à l ớp cư dân nói ngôn ngữ Mon – Kh ’mer ở phía tây Quảng Trị - Th ừa Thiên, Qu ảng Nam v.v... (Katu, Pacoh - Tà Ôi, Vân Ki ều...). Ðặc điểm cư trú ấy vẫn còn t ồn tại và di ễn ra mạnh mẽ cho đến khi cương vực của nước Ðại Việt mở rộng xuống khu