Geloofwaardige politieke leiders: over de X‑, de Y‑ en de Z‑ factor Frank Hendriks (Tilburg University) [Deze bijdrage verschijnt als hoofdstuk in: G van den Brink, S. Zouridis, N. Karsten & S. Soeparman (red), Naar geloofwaardiger bestuur, Boom/Lemma, 2014] Wat maakt politiek leiderschap geloofwaardig? Wat onderscheidt politieke leiders die ‘geloofwaardig’ worden gevonden door een beoordelend publiek van politieke leiders voor wie dit minder geldt? Populaire televisieformats van vandaag de dag suggereren een eerste antwoord dat niet op voorhand kan worden afgewezen, alleen al omdat de televisie voor het algemene publiek ‑ en dat ís voor politieke leiders het beoordelend publiek ‑ nog steeds een dominant venster op de politiek is (Manning, 1996; Luhmann, 2000). Het gesuggereerde, eerste antwoord kan het best worden samengevat als ‘de X‑factor’, de naam van één van de wereldwijd verbreide formats, maar al langer ook een begrip in de ‘performing arts’. De X‑factor wordt daarbij meestal grof gedefinieerd als de ‘uitstraling’ waarmee een persoon zich onderscheidt van andere performers, die ook een lied of dans ten beste kunnen geven, of ook een rol kunnen uitacteren. Bij vergelijkbare televisieformats als ‘Idols’ en de ‘So You Think You Can…’ serie gaat het grofweg om hetzelfde. Genoemde programma’s worden misschien niet zo vaak bekeken door de meeste lezers van dit boek, maar wel door een aanzienlijk deel van de bredere ‘demos’, die in een democratie beoordelingsbevoegd is. In het navolgende wordt de betekenis van de X‑factor in politiek leiderschap nader onderzocht, waarbij kennis wordt geput uit studies naar visualisaties en uiterlijkheden, waaronder charismatisch geachte persoonskenmerken. De populaire en soms populistische invulling van de X‑factor ‑ ‘een politicus moet gewoon goed plakken op het scherm’ ‑ wordt daarbij verfijnd en aangevuld. Vervolgens wordt voorbij de X‑factor gekeken naar bestanddelen in het optreden van politici die op grond van theorievorming en empirische observatie ook cruciaal moeten worden geacht voor de sociale constructie van geloofwaardigheid. Voortbouwend op de notie van de X‑factor (kortweg: aantrekkingskracht) worden deze geclusterd onder de brede noemers van de Y‑factor (kortweg: overredingskracht) en de Z‑factor (kortweg: handelend vermogen). In de komende drie paragrafen zullen deze factoren