317 AVRUPA BİRLİĞİ HUKUKUNUN KAYNAKLARI BAKIMINDAN NORMLAR HİYERARİSİ * Sanem Baykal ve İlke Göçmen ** Giri! Avrupa Birliği (“AB”) hukuk düzeni, gerek ulusal gerek uluslararası hukuktan ayrı ve bağımsız; 1 “ulusüstü” nitelikli “yeni bir hukuk düzeni”dir. 2 Bir ba!ka ifadeyle, AB, “özerk” bir hukuk düzenine sahiptir. 3 İ!te bu “özerk” hukuk düzeni, belirli kaynaklardan olu!maktadır. Bununla birlikte, kurucu antla!malar, ne AB hukukunun kaynaklarına ili!kin ne de bu kaynaklar arasındaki hiyerar!iye ili!kin herhangi bir açıklama ihtiva etmektedir. 4 Dolayısıyla, hem bu kaynaklar hem de bu kaynaklar açısından normlar hiyerar!isi, büyük ölçüde Avrupa Birliği Adalet Divanı (“ABAD”) tarafından zaman içerisinde belirlenmektedir. * Bu makale hakem incelemesinden geçirilmi!tir. ** Doç. Dr., Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Avrupa Birliği Hukuku Anabilim Dalı, sbaykal@law.ankara.edu.tr; Yrd. Doç. Dr., Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi, Avrupa Birliği Hukuku Anabilim Dalı, igocmen@ankara.edu.tr. 1 Bkz. Sanem BAYKAL, “Avrupa Birliği Anayasala!ma Sürecinde Adalet Divanı’nın Rolü: Divanın Ulusal Mahkemelerle İli!kileri ve Yorum Yetkisinin Sınırları Bağlamında Bir Analiz”, Ankara Avrupa Çalımaları Dergisi, Cilt 4 (2004), Sayı 1, s. 123; Sanem BAYKAL, AT Hukukunun Etkili Biçimde Uygulanması ve Bireysel Haklar, Ankara Üniversitesi Avrupa Toplulukları Ara!tırma ve Uygulama Merkezi, Ankara, 2002. 2 Bkz. Trevor HARTLEY, The Foundations of European Community Law, 7 th Edition, Oxford University Press, Great Britain 2010, s. 83. Adalet Divanının bu yöndeki tespitlerine yönelik ilk dönem kararları için bkz. Case 26/62 NV. Almegene Transporten Expeditie Onderneming Van Gend en Loos v. Nederlandse Administrie der Belastingen [1963] ECR 1, 12; Case 6/64 Costa v. Ente Nazionale per l’Energia Elettrica (ENEL) [1964] ECR 585, 593. Adalet Divanının bu yöndeki tespitlerine yönelik son dönemdeki bir kararı için bkz. Opinion 1/09, judgement of 8 March 2011, nyr, pr. 65. 3 Bkz. Opinion 1/09 (dn. 2), pr. 67. 4 Bkz. Alina KACZOROWSKA, European Union Law, 2 nd Edition, Routledge, New York 2011 s. 198.