Tomasz Raburski Zeszyty Filozoficzne, nr 12-13, Bogucki Wydawnictwo Naukowe, Poznań 2006 O niektórych osobliwościach rosyjskiej myśli cywilizacyjnej Geneza i struktura zachodniej myśli cywilizacyjnej Myśl cywilizacyjna wyrasta z przekonania, że prócz dość klarownego podziału ludzkości na państwa, i dużo mniej jasnego podziału na narody i ludy, można wyznaczyć znacznie szersze i bardziej podstawowe kategorie, które nie tylko mają tłumaczyć rzeczywistość, ale także rysować przyszłe horyzonty. Można wskazać dwa takie nurty myśli europejskiej, stosujące odmienne kryteria wyróżniania bytów społecznych. Pierwszy z nich operuje kategoriami biologicznymi i traktuje historię ludzką jako historię ras. Drugi nurt teoretyczny, dzieli ludzkość na wielkie kultury, nazywane najczęściej cywilizacjami. Teorie cywilizacji mają tłumaczyć odrębności pomiędzy ludami, wskazywać ich genezę i kierunki rozwoju. Miały ambicję przekształcić historię w naukę normatywną, czy wyznaczać dyrektywy skutecznych działań politycznych. Dzielenie ludzkości na wspólnoty zwane cywilizacjami, wynikło z krytyki jednotorowej wizji historii ludzkości, w której to Zachód najczęściej obejmował rolę przewodnią, a jego wartości uznawane były za uniwersalne. Dla myśli cywilizacyjnej inne cywilizacje są samodzielnymi, rządzącymi się własnymi prawami bytami i nie można do nich stosować zachodnich schematów myślenia. Jako próba dowartościowania odmienności kulturowej, teorie cywilizacji okazały się jednak porażką. Jak wskazał Edward Said, zainteresowanie innymi kulturami służyło właściwie wyłącznie celom Zachodu – jego autokreacji, oraz wsparciu władzy nad innymi kulturami 1 . Próby opisania Orientu, który był „kulturą” zlepioną przez Zachód ze wszystkich odmienności 2 , były w dużej mierze wciskaniem niezrozumiałej rzeczywistości w schematy pojęciowe służące zachodniej dominacji. Orient stanowił główny punkt odniesienia i sposób określania przez Zachód własnej tożsamości. 1 E. Said; Orientalizm; przeł. M. Wyrwas-Wiśniewska; Poznań 2005. 2 Przykładem takiego „zlepiania” różnych tworów kulturowych w orientalną całość może być spenglerowska kultura magiczna, obejmująca islam, judaizm, gnostycyzm, Bizancjum, pitagorejczyków, nestorian czy Cesarstwo Rzymskie od Dioklecjana.