KUMAN LEHÇESİ SÖZLÜĞÜ Grönbech, Kaare (1992), Kuman Lehçesi Sözl(ğ( ǻÇev. Kemal ‚ytaçǼ, ‚nkaraDZ K(lt(r ‛akanlığı Yayınları, ŘřŞ s. Musa SALAN * Gazi Türkiyat, Güz 2013/13: 229-242 Codex Cumanicus 1 , tarihî T(rk yazı dilleri arasında Latin harfli ilk eser olarak hâlâ önemli bir mevkiyi i<gal etmektedir. Yazıldığı alfabe dolayısıyla sahip olduğu değer bir yana, bu eser, Doğu T(rk yazı dilinden etkilenmemi< saf Kıpçakçanın temsilcisi olma hüviyeti ile de muazzam bir öneme sahiptir. Fransiskan mezhebine bağlı İtalyan ve ‚lman misyonerler tarafından tahmini olarak en erken XIII. y(zyıl içerisinde, en geç XIV. y(zyılın ilk yarısında kayda geçi - rilen 2 bu derleme metinDz İtalyan misyonerler tarafından yazıldığı için İtalyan böl(m( olarak adlandırılan ve içinde Latince-Farsça-Kumanca sözcük listesi bulunan ilk böl(m ile ‚lman misyonerler tarafından yazıldığı ve içerisinde de Orta ‚lmanca barındırdığı için ‚lman böl(m( olarak adlandırılan 3 ve Kumanca-Almanca, Kumanca- Latince, sözc(k listeleri, dilbilgisi notları, bilmeceler ile dini metinler bulunan böl(mden olu<maktadır. 4 CC, KlaprothȂun ŗŞŘŞȂde kaleme aldığı çalı<ma ile bilim camiasının dikkatlerine sunulmu<, 5 daha sonra pek çok m(nferit çalı<maya inceleme konusu olmu<tur. Üze- * Ar<. Gör., Gazi Üniversitesi, Edebiyat Fak(ltesi, T(rk Dili ve Edebiyatı Böl(m(. musasalan@yahoo.com. 1 ‛uradan itibaren CC kısaltması ile verilecektir. 2 Takvim ile ilgili veriler (CC, 72/80–ŞŗǼ (zerinde titiz bir çalı<ma yapan ‛azin, eserin 1293–ŗŘşś yılları arasında bir araya getirildiğini ileri s(rm(<t(r ǻbk. Golden ŗşşŘDZ řŘǼ. ‚ynı <ekilde Samoyloviç de hicrî ǻFarsça s(tununda yer alan ‚rapça ay adları sayesindeǼ ve miladî takvimleri kıyaslayarak orijinal n(shanın ŗŘşŚ yılında yazıldığını iddia etmi<tir ǻÜnal ŘŖŗŖDZ řǼ. Rasovskiy, İtalyan böl(m(n(n ba<ında bulunan ŗřŖř tarihini eserin olu<turulma değil, kopya tarihi olduğunu, pratik kullanıma yönelik yazıldığı için birçok defa istinsah edilmi< olabileceğini ve dolayısıyla ŗř.yy. içerisinde telif edildiğini öne s(rm(<t(r ǻÇağatay ŗşŚŚDZ ŝŜŘ–763). Gabain, eserin yazılı< tarihini ŗřŖř-ŗřŜŘ aralığı olarak vermi<tir ǻGabain ŗşşŞDZ ŜŝǼDz zira söz konusu eser ŗřŜŘ yılında <air Petrarca tarafından VenedikȂteki St. Marcus K(t(phanesiȂne hediye edilmi<tir. 3 Yaygın adlandırmadan farklı olarak, Ligeti, birinci böl(m( ȁterc(manların kitabıȂDz ikinci böl(m( de ȁmisyonerlerin kitabıȂ olarak adlandırmaktadır ǻbk. Golden ŗşşŘDZ řŘǼ. 4 Eserin içeriği ile ilgili daha geni< bilgi için bk. Saadet Çağatay, ȃCodex Cumanicus Sözl(ğ(n(n ‛asılı<ı DolayısıylaȄ, ‚nkara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fak(ltesi Dergisi, C. Ř, S. ś, ŝśş–772, Ankara; Ahmet Caferoğlu, T(rk Dili Tarihi II, ‚lfa Yay., ‚nkara, ŘŖŖŗ, ŗŜŗ-186; Peter B. Golden, The Codex Cumanicus, Central ‚sian Monuments, ed. H. ‛. Paksoy, Isis, İstanbul. 5 ȃVocabulaire latin, persan et coman, d'après un manuscrit écrit en ŗřŖř et provenant de la bibliothèque du célèbre poète Francesco PetrarcaȄ, Memoires relatif a l'‚siet, III, Paris, ŗŞŘŞ.