ANNA SULIMOWICZ Polscy turkolodzy Karaimi. Od przedmiotu do podmiotu badań naukowych. Do drugiej połowy XIX wieku Karaimi postrzegani byli wyłącznie jako grupa wy- znaniowa i jako tacy budzili zainteresowanie europejskich uczonych hebraistów i bi- blistów. Zainteresowanie to stało się szczególnie żywe w XVII wieku, kiedy zwłaszcza w krajach protestanckich nastąpił intensywny rozwój studiów nad tekstami biblijny- mi 1 . Ówcześni europejscy orientaliści, tacy jak Johannes Buxtorf starszy, Jacobus Go- lius, Jean Morin czy Richard Simon zajmowali się zagadnieniami karaimskim, czynili to jednak wyłącznie z religioznawczego punktu widzenia. Buxtorf co prawda odnoto- wuje, iż Karaimi w Teodozji na Krymie czytają Pięcioksiąg w języku tureckim 2 , co nale- ży uznać za chronologicznie najstarszą wzmiankę o języku karaimskim, ale większość badaczy, którzy (jak Jakob Trigland, profesor z Uniwersytetu w Lei jdzie) utrzymywali korespondencyjne kontakty z uczonymi w Piśmie Karaimami, czy też (jak Johannes Stephanus Rittangelius z Królewca, który przebywał w Trokach w 1641 roku i osobi- ście odwiedzali skupiska karaimskie) zupełnym milczeniem pomijali kwestię języka i etnicznego pochodzenia Karaimów. Wyjątek pod tym względem stanowi szwedzki orientalista, Gustaf Peringer Lillieblad, wysłannik króla Karola XI i późniejszy rektor Uniwersytetu w Uppsali, który w swym liście 3 z 15 kwietnia 1691 roku, opublikowa- nym w tymże roku w czasopiśmie „Monatliche Unterredungen…” pod tytułem Epi- stola de Karaitis Lithuaniae, skonstatował: (…) lingua illis materna est Tartarica sive po- tius Turcica, quam etiam libros sacros explicant in scholis et ludis 4 , po czym przytoczył pierwsze wersy przekładu Księgi Wyjścia na język karaimski 5 . 1 Zob. A. Dubiński, Die Karaimen eine türkische Minderheit des alttestamentischen Glaubens, [w:] A. Dubiński, Caraimica. Prace karaimoznawcze, Warszawa, 1994, s. 42–43 (pierwotnie opubliko- wane w „Acta Orientalia Belgica” 1991, nr 6); A. Dubiński, Początki zainteresowań językiem i lite- raturą karaimską w nauce europejskiej do końca XIX wieku, „Przegląd Orientalistyczny” (w dal- szych przypisach PO) 1959, nr 2(30), s. 135–144. 2 Wzmiankę Buxdorfa przytacza Johann Jacob Schudt w Jüdische Merkwürdigkeiten, t. 1, Frankfurt– Leipzig 1714, s. 208. Por. A. Zajączkowski, Najstarsza wiadomość o języku tureckim Karaimów z Pol- sce (z XVII w.), „Myśl Karaimska” (w dalszych przypisach MK), zeszyt 12 (1937–1938), 1939, s. 90–99. 3 O liście tym wspomina także Tadeusz Czacki w swej Rozprawie o Karaitach, Kraków 1861, s. 136. 4 Przekład A. Zajączkowskiego: „Językiem ich macierzystym jest język tatarski, a raczej turecki, na który też (Karaimi) tłumaczą księgi święte w kenesach i szkołach” – A. Zajączkowski, Najstarsza wiadomość o języku tureckim Karaimów z Polsce (z XVII w.), MK, 12 (1937–1938), 1939, s. 93. 5 List ten został przedrukowany in extenso przez J.J. Schudta w Jüdische Merkwürdigkeiten, s. 108–111. Dotyczące Karaimów partie A. Zajączkowski zamieścił w formie aneksu do wspomnia- nego artykułu Najstarsza wiadomość o języku tureckim Karaimów z Polsce (z XVII w.), w którym zwrócił uwagę, że szwedzki uczony oprócz informacji na temat języka zawarł w swym liście rów- nież informacje o siedliskach Karaimów na Litwie, ich religijnej, kulturalnej i etnicznej odrębności oraz izycznym podobieństwie łączącym ich z litewskimi Tatarami.