133 KOMANA/SİSİYYE’DE BİR ORTAÇAĞ İŞLİĞİ: BİZANS’DAN DANİŞMENDLİLER’E TOKAT’IN DEĞİŞEN ÇEHRESİ D. Burcu ERCİYAS* Giriş: Komana antik kenti, Tokat ilinin 9 km kuzeydoğusunda, Yeşilırmak (İris) nehri kenarında konumlanmıştır. Yaklaşık 8 km çapında bir alana yayılmış olan kentin görülebilir kalıntıları günümüzde Hamamtepe olarak adlandırılan ve Tokat-Niksar ve Tokat-Almus yollarının ayrımında bulunan, eski adıyla Gümenek, bugün Kılıçlı olarak anılan köyün yanındadır. Komana antik kentinin yerinin şu anki Gümenek (Kılıçlı köyü) olduğuna dair ilk bilgiler bölgeyi ziyaret eden gezginlerden gelmektedir. J.A Cramer, 1830’larda yaptığı gezisinde Gümenek’in Komana olduğunu mimari kalıntıları anlatarak önermiştir (Cramer 1971: 108). Sonrasında W.J. Hamilton, burada bir çok mermer arşitrav ve friz parçasından ve Roma dönemine ait bir köprüden sözetmektedir (Hamilton 1842: 350). Bahsedilen arşitrav parçaları şu anda Tokat Müzesi’nde bulunmaktadır ve Komana kentinin ismi bu arşitrav parçalarında ‘kutsal şehir Komana’ olarak geçmektedir. Hamilton’ın ifade ettiği Roma Dönemi köprüsü de bugün Devlet Su İşleri’nin regulatörünün temelini oluşturmaktadır. Bu köprüde devşirme olarak kullanılmış iki adet yazıtta Komana kentinin ismi Hierokaisareia ünvanı ile birlikte kullanılmıştır (Erciyas 2006: 14). Bizans dönemi kayıtlarında ise Hristiyanlığın önemli kişileri ile anılmış Komana’ya Hristiyanlığın erken ulaştığı bilinmektedir (Erciyas/Sökmen 2010: 123-129). Bunlar arasında Gregorius Thaumaturgus (M.S. 210–270), Basiliscus (M.S.308 civarı), Büyük Basil (M.S.329–379), Aziz Ioannes Khrysostomos bulunmaktadır. Danişmendname adlı eserde kentin adı Sisiyye olarak geçmektedir. Komana antik kentinde 2004 yılında yüzey araştırmaları, 2009 yılında kazı çalışmaları başlatılmıştır. 1 Komana Arkeolojik Araştırma Projesi’nin öncelikli amacı Helenistik dönem tapınak devletinin sosyo-ekonomik, kültürel ve idari yapısını tanımlayabilmek ve bu yapı ile ilişkilendiren kalıntılara ulaşmak olmakla birlikte antik kentin tüm ögelerinin birarada anlaşılabilmesi esastır. Çalışmalar iki bölgede; kent yerleşiminin merkezinde bulunan Hamamtepe’de ve Bula * Doç.Dr.D.Burcu ERCİYAS, Orta Doğu Teknik Üniversitesi, berciyas@metu.edu.tr 1 Yüzey araştırmaları ve kazı raporları için bakınız Erciyas 2006; Erciyas 2007; Erciyas 2008; Erciyas 2009; Erciyas 2010; Erciyas vd. 2011.