BİLİM İNSANLARININ ÜLKELERARASI YOLCULUĞU: İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ’NDE DÖRT YABANCI ASTRONOM (1933-1958) * Feza Günergun ** – Sevtap Kadıoğlu ** 1933 Atatürk Üniversite Reformu’nda ve sonrasında Türkiye’ye gelen bilim adamlarının İstanbul Üniversitesi’nde eğitime ve bilimsel araştırma ortamının oluşmasına yaptığı katkılar bilinmektedir. Kürsü direktörü olarak atanan bilim adamlarının birçoğu, Türkiye’ye gelmeden önce bilimsel araştırmalarıyla kendilerini kanıtlamış şahsiyetlerdir. Onlarla birlikte gelen yardımcılarının arasında iyi yetişmiş genç insanlar vardır. Yurtdışından gelen bilim adamlarının katkıları, bilim dallarının özelliklerine, görev sürelerine, dönemin koşullarına, üniversitenin beklentilerine ve yöneticilerin hedeflerine göre nitelik ve nicelik bakımından değişiklik gösterir. Bu bilim insanlarının, istisnai durumlar dışında, Türkiye’de bilimsel araştırmaların kökleşmesine olumlu katkı sağladıklarına şüphe yoktur. Reform sırasında ve onu izleyen 10 ‒ 15 yıl içine gelen bilim insanları arasında astronomlar da vardır. 1930’lu yıllar, Türk astronomi tarihi bakımından önemlidir. 1910 yılında kurulan Kandilli Rastahanesi’nin 1 dürbün binası 1935 yılında hizmete girmiş; 1936 yılında ise, üç dürbünlü teleskop sisteminin kurulmasıyla İstanbul Üniversitesi gözlemevi açılmıştır. Böylece İstanbul, Takiyüddin’in 16. yüzyıl sonunda kurduğu kısa ömürlü rasathaneden yaklaşık 350 yıl sonra, iki gözlemevine birden kavuşmuştur. Kandilli Rasathanesi, kuruluş hedefi doğrultusunda astronomik ve sismografik gözlem, kayıt ve bilimsel yayınlar üzerine odaklanırken, İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesi Astronomi Enstitüsü, 2 bunlara ilave olarak, astronomi eğitimi –lisans ve doktora düzeyinde‒ verecektir. Kuruluşunun ilk 25 yılında, Enstitü yönetimine araştırmalarıyla tanınmış bilim insanlarının gelmesi, İstanbul Üniversitesi’nde astronomik gözlem ve araştırmalara öncülük ettiği * İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesi Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümü ile İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümü Bilim Tarihi Anabilim Dalı tarafından ortaklaşa düzenlenen “İstanbul Üniversitesi’ne Gelişininin 75. yılında Ord. Prof. Dr. Wolfgang Gleissberg Günü”nde (İstanbul, 30 Nisan 2009) sunulan bildirinin genişletilmiş şeklidir. ** İstanbul Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi, Bilim Tarihi Bölümü, gunerfez@istanbul.edu.tr; sevtapk@istanbul.edu.tr 1 Rasathane-i Amire’den Kandilli Rasathanesi’ne. Boğaziçi Üniversitesi Yayınları, İstanbul 2007, s.31-32. 2 1933’te kurulan ‘Astronomi Enstitüsü’, 1958’de ‘Astronomi Kürsüsü’, 1974’te ‘Astronomi Bölümü’, 1982’de ‘Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümü’ adını almıştır. Dursun Koçer’in “İstanbul Üniversitesi Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümü (1966-1907)” başlıklı yazısı için bkz, Erdal İnönü, 1923-1966 döneminde Türkiye’nin astronomi ve astrofizik dallarındaki araştırmalara katkısını gösteren bir bibliyografya ve bazı gözlemler, Ed. F.Günergun, E. Çolpan, TÜBA yay., Ankara 2009, s.57-58. 44 Osmanlı Bilimi Araştırmaları XIII/1 (2011) gibi, 1970li yıllarda bağımsız astronomi lisans programını başlatacak ve sürdürecek kadroların yetişmesini de sağlamıştır. Bu çalışmanın esas hedefi, 1933’teki kuruluşunu 3 izleyen yirmibeş yıl boyunca (1933-1958), İstanbul Üniversitesi Astronomi Enstitüsü’nü yöneten dört astronomun İstanbul’a gelmeden önce ve İstanbul’daki bilimsel ve eğitsel etkinliklerini ortaya koymaktır. Diğer taraftan, bu bilim adamlarını İstanbul’a getiren koşulları, beklentilerini, Astronomi Enstitüsü’nün gelişim sürecini ve bilimsel ortamını incelemektir. Astronomi Enstitüsü’nü 1933-58 yılları arasında yöneten dört yabancı profesörden 4 üçü, Nazi yönetimi altındaki Almanya’dan kaçan Erwin Finlay Freundlich, Hans Rosenberg ve Wolfgang Gleissberg’dir. 5 Diğeri ise, Hindistan’da uzun yıllar çalışmış olan İngiliz astronom Thomas Royds’dur. Bu direktörlerin görev süreleri aşağıda verilmiştir: Erwin Finlay Freundlich: 1933‒37 Hans Rosenberg:1938‒40 Thomas Royds: 1942‒47 Wolfgang Gleissberg: 1941 (vekâleten) ve 1948‒58 3 1900’de kurulan Darülfünun’un Fen Fakültesi öğrencilerine matematikçi Salih Zeki (1864-1921) ve onun ölümünden sonra Fatin [Gökmen] (1877-1955) tarafından astronomi derslerinin verildiği ve 1926-27 ders yılında Fatin Bey’in müdürlüğünde “Heyet Enstitüsü” adı ile bir astronomi enstitüsünün kurulduğu bilinmektedir (Sevtap İshakoğlu-Kadıoğlu, İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesi Tarihçesi 1900-1946. İstanbul Üniv. Yay. No.4106, İstanbul 1998, s.75). Ancak bu enstitünün faaliyeti, bildiğimiz kadarıyla, Fatin Bey’in verdiği dersler ile sınırlı kalmıştır. Yetişmiş eleman ve teknik donanım yokluğu sebebiyle astronomik gözlemler yapılamamıştır. Bu eksikliklerin giderilmesi, 1933 Atatürk Üniversite Reformu ile mümkün olmuştur. 1933 Reformu’nda İstanbul Üniversitesi ile ilişkisi kesilmekle birlikte, Fatin Gökmen, 1910 yılında getirildiği Kandilli Rasathanesi müdürlüğü görevini sürdürmüştür. 1935 yılında ekvatoryal dürbünün kurulmasıyla yıldız ve küçük gezegen gözlemleri yapmış olduğu kaydedilmiştir. Kandilli Gözlemevi’nin ilk yayını, rasathane ekibinin (Fatin Gökmen, Kemal Erkman O.Necip Sipahioğlu, Yakup Elbek) Uludağ’da gözlemlediği 19 Haziran 1936 tam Güneş tutumasıyla ilgilidir (M. F. Gökmen, 19 Haziran 1936 Küsufu Küllisi - L’Éclipse Totale de Soleil du 19 Juin 1936, İstanbul Kandilli Rasathanesi Yayınları, sayı 1, 1936). Bu rasathanenin Güneş lekesi gözlemleriyle ilgili en eski kaydı 1.8.1946 tarihlidir. Düzenli Güneş gözlemleri 1947 yılından itibaren Muammer Dizer (1924-1993) tarafından yapılmış ve 1948 Güneş gözlemlerine ait ilk çalışma 1949’da yayımlanmıştır (E.İnönü, a.g.e., s.107). W.Gleissberg, Kandilli Rasathanesi’nin d=20 cm, f=305 cm’lik Zeiss aynalı teleskopunu taşıyan Zeiss kubbenin 1935 yılında binaya yerleştirildiğini ancak uygun personel olmadığı için on yıldan fazla bir süre teleskopun “öksüz kaldığını” [kullanılmadığını], gözlemlerin öğrencisi Muammer Dizer tarafından başlatıldığını yazar. Bkz. W.Gleissberg, “Astronomie in der Türkei,” Sterne und Weltraum, Jahrgang 6, Nr.12, Dezember 1967, s.275-220. 4 Sevtap İshakoğlu, “1933-1958 yılları arasında İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesi’nde görev yapan yabancı astronomi hocaları,” X.Ulusal Astronomi Kongresi, 2-6 Eylül 1996 [Bildirileri], İstanbul 1996, s.492-497; S.İshakoğlu-Kadıoğlu, a.g.e., s.73-81; H.Menteşe, H.H.Esenoğlu, H.Çalışkan, Kuruluşundan Günümüze İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesi Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümü 1933-2000, İstanbul 2002. (http://www.istanbul.edu.tr/fen/astronomy/tanitim/tarihce/kurgunastro.pdf). 5 H.W. Duerbeck, “German Astronomy in the Third Reich,” Organizations and Strategies in Astronomy, c.7, ed. A. Heck, Springer, Dordrecht 2006, s.383-413.