KULTURA I WARTOŚCI NR 3 (2012) ARTYKUŁY s. 95–115 FILIP KUBIACZYK Dialektyka „estar” i esencja tego, co (latyno)amerykańskie Problem tożsamości należy do kluczowych tematów w kulturze latynoamerykańskiej. Przybycie konkwistadorów europejskich do Nowego Świata spowodowało zerwanie z jednością etniczną i kulturową, jaka dotąd istniała na kontynencie. W wyniku konkwisty ustanawia się pierwsza relacja z Innym, którą charakteryzuje przemoc militarna, duchowa i erotyczna. Z tego związku narodzi się nieprawy syn, „Metys”, Latynoamerykanin, owoc konkwistadora i Indianki oraz „Criollo” (Kreol), biały urodzony w kolonialnej Ameryce. Latynoamerykańskiego Metysa charakteryzuje ambiwalencja uczuć: nie czuje się on dziedzicem kultury autochtonicznej, której już nie rozumie, ani dziedzicem kultury europejskiej, która wydaje mu się obca. To dlatego w ciągu wieków dominowało poczucie niższości tego kontynentu wobec Zachodu. Rodolfo Kusch, argentyński filozof i antropolog, fakt ten wyjaśnia tym, że na kontynencie latynoamerykańskim występują dwa logosy, które można rozpoznać w dwóch hiszpańskich czasownikach: „być” ( ser) i „znajdować się” (estar). Według Kuscha, czasownik estar definiuje uniwersum indiańskie, a czasownik ser określa to, co imigrant przynosi z sobą. Kultura ser wyraża tradycję zachodnią, która jest depozytariuszem indywidualności, świata o racjonalności instrumentalnej i nowoczesności. Tymczasem kultura estar nie jest zorientowana na zdefiniowanie, lecz bardziej kieruje się ku „tu i teraz”, gdzie przeważa wymiar kolektywny nad tym, co indywidualne, perspektywa całościowa nad partykularną. Ta dychotomia jest charakterystyczna dla wielu myślicieli latynoamerykańskich, których łączy podkreślanie, że Ameryka Łacińska jest odmienna od modelu zachodniego. Ser utrzymuje się w tonice męskiej, fallicznej, zorientowanej na działanie i rozwiązanie, którym towarzyszy przemoc i agresja. Natomiast estar utrzymuje się w tonice pasywnej, kobiecej zorientowanej na biologiczny rytm życia. Jako zwykły sposób urządzania świata estar jest silniejsze niż oferta intelektualna ser, ale jego siła jest innego typu, niż siła ser. Estar jest z natury różnorodne, jak różnorodne jest to, co wegetuje. Ta wegetująca siła estar infekuje cały projekt ser na ziemi amerykańskiej. W ten sposób dokonuje się proces wchłaniania ser przez estar, który Kusch nazywa „fagocitación”. Za jego pomocą europejska kultura ser amerykanizuje się, ulega rozpuszczeniu w zwykłym estar, które tworzy ostateczny fundament ludzkiej egzystencji. Ponieważ proces ten dzieje się na marginesie tego, co oficjalnie myśli się o kulturze i cywilizacji, nie jest to proces świadomy. Jest to proces, który rozgrywa się w bardziej głębokich warstwach kultury, tam, gdzie człowiek doświadcza tego, co telluryczne. W opinii Kuscha, tylko z tej nowej struktury wyłania się to, co autentycznie latynoamerykańskie. Słowa kluczowe: Rodolfo Kusch, tożsamość, Ameryka Łacińska, kolonialność, estar, ser, fagocitación, utcatha