1 TÜRKİYE’DE ÇOCUK OLMANIN TARİHİ: DOĞAN KARDEŞ DERGİSİ 1 Tuğba ÇELİK 2 Çocuklar, göremeyeceğimiz bir zamana gönderdiğimiz canlı mesajlardır. Neil Postman Çocuk kavramının saygınlığı, y“zyıllar boyu t“rl“ zorlukların “stesinden gelerek elde edilmiştir. Bu yazıda, T“rkiyeǯnin çocukluk tarihini betimlemede ve çocuk kavramına saygınlık kazandırmada çok önemli bir payı bulunan Doğan Kardeş dergisinin niteliği ve içeriği tartışılacaktır. Yapı Kredi Bankasıǯnın kurucusu Kazım Taşkentǯin İsviçre'de bir yatılı okulda okuyan ve ͳͲ Nisan ͳͻ͵ͻ yılında Alplerǯde meydana gelen bir heyelanda ölen on yaşındaki oğlu Doğan Taşkent'in anısını yaşatmak için ͳͻͶͷǯte kurduğu Doğan Kardeş dergisi, T“rkiyeǯnin çocuklarını ͳͻ͹ͺǯe dek derinden etkilemiştir. ͳͻ͹ͺǯde kapanan dergi ͳͻͺͺǯde tekrar yayımlanmaya başlamıştır. Bu yazıda Doğan Kardeşǯin ilk yirmi yılı ele alınacak; 3 bunun öncesinde d“nyanın ve T“rkiyeǯnin çocukluk tarihine genel hatlarıyla değinmek gerekecektir. Çocuk Olmak Kolay Değil Aydınlanma çağından (17-18. yy.) önce, neredeyse t“m d“nya “lkelerinde cinsiyet ve sınıf ayrımcılığının varlığı bilinmektedir. Y“z hatta binlerce yıl boyunca eğitim, yalnızca seçkin ailelerin erkek çocukları içindi. Cinsiyetçiliğin hen“z çocukluk evresinde başladığını görmek için S“mer ȋ M.Ö ͶͲͲͲ- M.Ö. ʹͲͲͲȌ tabletlerine bakmak yeterlidir. Bu tabletlerde erkek çocuklarını tablet ȋo dönemin kitap defteri yerine geçen eğitim gereciȌ okurken; kız çocuklarını ise y“n eğirirken betimlenmiş gör“r“z. S“merler seçkin erkek çocuklarına eğitim hakkı vermiş, seçkin olsun olmasın t“m kız çocuklarını bu haktan yoksun bırakmıştır. Bu durum bile kaba bir hesapla kadının yeri evidir savının, en az ͸ͲͲͲ yıllık bir geçmişinin olduğunu gösterir. Antik Yunanǯda ȋ M.Ö. ͹ͷ͸- M.Ö. ͳͶ͸Ȍ da asker, b“rokrat ve sanatçı olması için yalnız seçkin ailelerin erkek çocukları yetiştirilirdi. Sağlıksız doğan çocuklara yaşam hakkı tanınmaz, sakat doğan çocuklar, yerleşim yerinin uzağında bir yerde, öl“me terk edilirdi (Başaranbilek, ʹͲͳͳȌ. Sağlıklı çocukların yaşamı da kolay değildi. Modern çağlardan önce çocuk, yetişkinliğe hen“z erişememiş Dzacemi insandz olarak gör“lm“şt“; Yunanlılar bu acemileri adam etmek için sopa kullanırdı. Platon ve Protogaras, çocuk eğitiminde sopa kullanılmasını onaylayan Yunan d“ş“n“rlerdendir (Postman, 1995: 19). 1 Çelik, T. (2014). Türkiye’de Çocuk Olmanın Tarihi: Doğan Kardeş Dergisi. (içinde) Hasan Ersel. Kazım Taşkent, Yapı Kredi ve Kültür Sanat. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları. 193-232. 2 Yrd. Doç. Dr. Niğde Üniversitesi Eğitim Fak“ltesi T“rkçe Eğitimi Böl“m“ 3 Doğan Kardeş dergisinin ilk yöneticisi Vedat Nedim Törǯ“n, derginin başarısındaki katkısı tartışılmazdır (Alpay, 2013: 174). 1932-ͳͻ͵ͷ yılları arasında Ankaraǯda çıkarılan Kadro dergisini Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Şevket S“reyya Aydemir, Burhan Asaf Belge gibi isimlerle birlikte çıkaran Vedat Nedim Tör, Kazım Taşkentǯin kurucusu olduğu Doğan Kardeş dergisini çocuklara uygun bir k“lt“r-sanat dergisi olarak tasarlamıştır. Yazın d“nyasındaki deneyimini Doğan Kardeş dergisine aktaran Tör, ͳͻ͸Ͷǯte Doğan Kardeş dergisinden ayrılınca dergi, yazınsal olma özelliğinden sıyrılmaya başlamış, ͹Ͳǯli yıllardan itibaren ise b“sb“t“n çocukları t“ketime iten, reklam ve TV yıldızlarıyla dolu bir dergiye dön“şm“şt“r. Bu çalışmada kullanılan Doğan Kardeş dergisi örnek metinleri, T.C. K“lt“r ve Turizm Bakanlığı Milli K“t“phane s“reli yayın arşivinden yararlanılarak ͳͻͶͷ, ͳͻͶ͸, ͳͻͶ͹, ͳͻͶͺ, ͳͻͷͲ, 1951, 1959, 1ͻ͸Ͳ ve ͳͻ͸ʹ tarihli Doğan Kardeş dergilerinden random yöntemiyle seçilmiştir.