1–2/2008 64 HO ODOMOR, 1932–1933 Jan Jacek Bruski Uniwersytet Jagiello ski, Kraków Nieznane polskie dokumenty na temat Ho odomoru. Efekty rekonesansu archiwalnego w Moskwie Autor przedstawia nieznane polskie dokumenty odszukane w tzw. zdobycznych zbiorach (materia y zrabowane pod koniec II wojny wiatowej przez oddzia y ra- dzieckie) w Rosyjskim Pa stwowym Archiwum Wojskowym w Moskwie. Przewa- aj w ród nich sprawozdania przesy ane przez dwa polskie konsulaty, w Kijo- wie i Charkowie, przekazuj ce nie tylko obraz cierpienia Ukrainy, ale analizuj ce tak e genez , mechanizm i nast pstwa Wielkiego G odu 1932–1933. Wa n grup róde , wykorzystywanych w badaniach nad Wielkim G odem na Ukrai- nie 1 , stanowi y od dawna — zw aszcza pocz tkowo, wobec niedost pno ci archiwów sowieckich — materia y proweniencji obcej. Chodzi przede wszystkim o raporty s u b dyplomatyczno-konsularnych i wywiadowczych pa stw, które utrzymywa y w latach 30. minionego stulecia swoje placówki na terenie ZSRR. Tego typu doku- menty bodaj jako pierwsza wykorzysta a obszernie w swoich pracach specjalna komisja Kongresu Stanów Zjednoczonych, utworzona w 1985 r. dla zbadania oko- liczno ci Ho odomoru 2 . Wkrótce pojawi y si te po wi cone temu zagadnieniu odr bne edycje dokumentów z archiwów Wielkiej Brytanii, Niemiec i W och 3 . 1 W odniesieniu do Ukrainy jako podmiotu politycznego redakcja stosuje zapis „w Ukrainie”. Jednak w niniejszym artykule, na pro b Autora, utrzymujemy zapis „na Ukrainie”, tym bar- dziej, e Jan Jacek Bruski u ywa go w wielu innych publikacjach po wieconych Ho odomo- rowi (przyp. red.). 2 Zob. Investigation of the Ukrainian Famine. Report to Congress Commission on the Ukra- ine Famine. Adopted by the Commission April 19, 1988, Submitted to Congress April 22, 1988, Washington 1988. 3 The Foreign Office and the Famine. British Documents on Ukraine and the Great Famine of 1932–1933, ed. M. Carynnyk, L.Y. Luciuk, B.S. Kordan, Kingston, Ontario — Vestal, New York 1988; Der ukrainische Hunger-Holocaust. Stalins verschwiegener Völkermord 1932/33 an 7 Millionen ukrainischen Bauern im Spiegel geheimgehaltener Akten des deu- tschen Auswärtigen Amtes. Eine Dokumentation, ed. D. Zlepko, Sonnenbühl 1988; A. Gra- ziosi, „Lettres de Kharkov”. La famine en Ukraine et dans le Caucase du Nord à travers les rapports des diplomates italiens, 1932–1934, „Cahiers du Monde Russe et Soviétique” 1989,