HERINNERINGEN IN STEEN EN OP PAPIER MONUMENTEN EN PRENTBRIEFKAARTEN VOOR TWEE HELDINNEN VAN DE EERSTE WERELD- OORLOG: GABRIELLE PETIT EN EDITH CAVELL LEEN ENGELEN EN MARJAN STERCKX Inleiding Met meer dan vijftien miljoen dodelijke slachtoffers was de Eerste Wereldoorlog het bloedigste conflict van de nog jonge twintigste eeuw. Verschillende naties deelden in de klappen. Ook België, dat het Westelijk Front dwars door zijn grondgebied zag lopen en omwille van zijn strategische ligging een cruciale rol had gespeeld in het conflict, had in november 1918 veel doden te betreuren. Niet enkel soldaten, maar ook burgers, verzetslui en spionnen lieten in het conflict het leven. Velen van hen verdwenen inmiddels in de vergetelheid. In de Belgische context zijn twee martelaressen van bij- zonder belang: de Britse verpleegster Edith Cavell (1865-1915) en de Belgische spionne Gabrielle Petit (1893-1916). Uiteenlopende roerende en onroerende artefacten herinneren vandaag nog aan de cultus die zich na hun dood rond beide vrouwen ontspon. In deze bijdrage worden drie Brusselse monumenten die meteen na de oorlog voor de vrouwen werden opgericht, alsook hun respectievelijke fotografische afbeeldingen op prentbriefkaarten onder de loep genomen. Opvallend is dat de (petite) bourgeoisie en de arbeidersklassen elkaar in de herdenking van beide vrouwen vonden, en dat er een uitwisseling ontstond tussen gerespecteerde of ‘hoge’ kunstvormen enerzijds, i.c. de beeldhouw- kunst, en ‘lage’ cultuur of goedkope en wijdverspreide massaproducten anderzijds, i.c. de prentbriefkaart. De foto’s op de briefkaarten onderschei- den zich bovendien van andere vormen van fotografie door hun anonieme karakter en vooral het commerciële oogmerk waarmee ze gemaakt werden. Als fotografische representaties van de standbeelden vormen de prentbrief- kaarten papieren tegenhangers van de stenen artefacten. Het gaat hier echter niet enkel om fotografische ‘dubbels’ van monumenten in de publieke ruim- te, maar om volwaardige artefacten die door middel van specifieke fotografi- Herinneringen in steen en op papier 379