Jaarboek voor liturgieonderzoek 29 (2013) 347-356 Moslims ritualiseren de dood in Nederland Rituelen rond de dood in een kleinstedelijke context Claudia Venhorst 1 1. Inleiding Sterven en dood in een migratiecontext is in vele opzichten een heftige ervaring en vormt een uitdaging voor alle betrokkenen (de stervende, de naasten en de zorgprofessionals). Dat ervaren ook moslims in Nederland. In de levensloop lijken gebeurtenissen rond de dood steevast de meeste impact te genereren. Het is een confrontatie en soms zelfs een traumatische ervaring waar de nabestaan- den op moeten reageren, wat zij doen middels een uitvoerig ritueel repertoire. Hierin komt naar voren welke gebruiken en geloofsopvattingen voor moslims van uiteenlopende achtergrond, er het meest toe doen. Over het algemeen kun- nen moslims in het kleine Venlo hun rituele leven vormgeven binnen hun ei- gen, soms heel kleine, (etnische) gemeenschap. Maar in het geval van rituelen rond de dood kan de betrokkenheid van de bredere moslimgemeenschap nood- zakelijk zijn om te komen tot een ‘correcte’ uitvoering van de voorgeschreven riten voor hun dierbare overledene. Dit zijn de momenten waarop het besef van diversiteit binnen de moslimgemeenschap sterk naar voren komt. Met na- me dan staan moslims voor de uitdaging hun rituelen te overdenken en op- nieuw uit te vinden. We zien een dynamische rituele praktijk die het resultaat is van levendige onderhandelingen met de sociale omgeving. In Nederland wonen naar schatting van het CBS (2011) zo’n 950.000 moslims, die zich in ruwweg vier fasen in Nederland hebben gevestigd. Aanvankelijk zijn het kleine groepen moslims uit Indonesië en Suriname die naar Nederland ko- men in het kader van de dekolonisatie. Het aantal moslims groeit sterk met de komst van arbeidsmigranten uit voornamelijk Turkije en Marokko vanaf de jaren 1960. Vanaf 1974 worden nauwelijks nog arbeidsvergunningen afgegeven en zijn het voornamelijk de vrouwen en kinderen van deze arbeidsmigranten die zich in Nederland vestigen. Tot op heden vormen zij en hun nazaten de grootste groep. Later, met name in de jaren negentig, zijn het moslims uit lan- den als voormalig Joegoslavië, Irak, Iran, Afghanistan en Somalië die onder druk van politieke omstandigheden hun toevlucht tot Nederland zoeken. Met de komst van de grotere groepen Turkse en Marokkaanse moslims in Venlo, ontwikkelde zich ook een islamitische infrastructuur die vandaag de dag bestaat uit vijf moskeeën, cultureel-religieuze verenigingen en sinds 1995 is ook een deel van de algemene begraafplaats gereserveerd voor islamitische graven. * C. VENHORST: Muslims ritualising death in the Netherlands. Death rites in a small town context (Münster, LIT Verlag 2013) (ISBN: 978-3-643-90351-8). Promotie: 13 juni 2013, Rad- boud Universiteit Nijmegen. Promotores: prof.dr. P.J.A. Nissen, prof.dr. H.J.M. Ven- brux; copromotor: dr. Th. Quartier. E-mail: c.venhorst@ftr.ru.nl.