III. ULUSAL HAVACILIK VE UZAY KONFERANSI UHUK-2010-055 16-18 Eylül 2010, Anadolu Üniversitesi, Eskişehir PİLOTLARIN UÇUŞ PERFORMANSININ BELİRLEYİCİLERİ OLARAK ZEKA, PSİKOMOTOR YETENEK VE KİŞİLİK FAKTÖRLERi ARASINDAKİ ETKİLEŞİM Eylem Şimşek * Anadolu Üniversitesi/ Eskişehir * Endüstri ve Örgüt Psikolojisi Uzmanı, Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü İletişim Anabilim Dalı Doktora Öğrencisi, E-posta: ekocarslan@yahoo.com ÖZET Başarılı bir pilot olmayı belirleyen temel niteliklerin zeka, psikomotor yetenek ve kişilik olduğu konusunda alanyazında genel bir uzlaşma vardır. Uçuş eğitimi için seçilen adaylarda bu nitelikler aranmaktadır. Bu çalışmada ilk olarak alanyazındaki metaanalizlere bağlı olarak uçuş performansını yordayan öğeler ve açıkladıkladıkları varyans miktarları incelenmiştir. Genel bilişsel yetenek ve zeka uçuş performansını yordamada en güçlü faktördür. Psikomotor yetenek ve kişiliğin uçuş performansını açıklamada artış geçerliliği zekaya göre daha sınırlıdır. Söz konusu sınırlılığın nedenini araştırmak amacıyla, zeka, psikomotor yetenek ve kişiliğin birbiri ile etkileşimi araştırılmıştır. Belirtilen sınırlılığın olası nedeni açıkladıkları ortak varyanstır. Özellikle hem psikomotor yetenek, hem de zekanın tek faktör altında toplanan hiyerarşik yapısının benzer olması, ikisinin de aynı yapıyı ölçtüğünü düşündürmektedir. Ancak kişilik daha karmaşık bir faktör yapısına sahip olduğundan zeka ve psikomotor yetenek ile etkileşimini açıklamak için daha fazla bilimsel çalışmaya gereksinim vardır. Zeka, psikomotor yetenek ve kişilik arasındaki etkileşimin doğru bir biçimde açıklanmasının uçuş için seçme, yerleştirme ve eğitim sürecine katkı sağlaması beklenmektedir. GİRİŞ Başarılı bir pilot olmayı belirleyen etmenlerin ne olduğu konusu uçuş faaliyetlerinin başladığı Birinci Dünya Savaşı’ndan beri psikologlar ve eğitimcilerin üzerinde odaklandığı temel konudur. Bu amaçla çok sayıda çalışma yapılmıştır. Ancak bu çalışmaların çeşitli kısıtlılıkları genelleme yapılmasına izin vermemektedir. Uçuş performansını yordama, metaanaliz yönteminin kullanılması ile birlikte belirtilen çalışmalar birleştirilerek daha genellenebilir sonuçlara ulaşılmıştır. Hunter ve Burke (1994), Martinussen (1996) ve NATO bünyesindeki Euro-NATO Aircrew Human Factors Group (1995) ve Hilton ve Dolgin (1991) uçuş başarısında etkili olan faktörleri bütünleştirmişlerdir [14, 10,3]. Alanyazındaki çalışmaların yaklaşık %97’sinin askeri pilotlara yönelik olmasından hareketle, bu çalışmadaki genellemeler daha çok askeri pilotlara atfedilmelidir. Uçuş Performansının Belirleyicilerine İlişkin Metaanalizler Hunter ve Burke (1994), pilot seçim ölçütlerinin geçerliği ile ilgili yaptığı metaanalizde 1940-1990 yılları arasındaki 68 çalışmayı incelemiştir [14]. Sayısal yetenek, uzamsal yetenek, mekanik yetenek, havacılık bilgisi, genel bilgi, kaba beceri, algı hızı, reaksiyon zamanı, biodata ve iş örneği, genel yetenek, sayısal yetenek, ince beceri, yaş, eğitim ve kişilik pilot performansında etkili bulunmuştur. (Tablo1). Martinussen’in (1996) 1919-1993 yılları arasında Türkiye’nin de içinde yer