bilig ﾊ Bahar / 2008 ﾊ sayı 45: 131-146 © Ahmet Yesevi Üniversitesi Mütevelli Heyet Başkanlığı Dilbilgiselleşme Üzerine Bir İnceleme * Yrd.Doç.Dr. Kerim DEMİRCİ ** Özet: Artzamanlı bakış açısından, dildeki değişimin bir ürünü olan ‘dilbilgiselleşme’, genel olarak sözlükbirimlerin ve bazı dilsel yapıların başka biçimbirime dönüşmesi olarak tanımlanmaktadır. Zaman içeri- sinde belli şartlarda ve oranlarda değişime uğrayan isim ve fiil gibi kimi bağımsız biçimbirimler uzun bir süreç sonunda zaman eki/kipi, durum eki, yardımcı fiil, edat, bağlaç vb. olarak yeni dilbilgisel işlevler üstlen- mek suretiyle semantik altyapıları morfolojik veya leksikal unsurlarla doldurma yoluna giderler. Bir yandan bir tür fosilleşme sayılan bu olu- şum meydana gelirken öte yandan aynı ad ve eylemler çoğunlukla ba- ğımsız olarak esas işlevlerini de devam ettirmektedirler. Birçok dilde bulunan dilbilgiselleşmenin Türkçede farklı biçimleri mevcuttur. Bu ya- zının amacı, bir anlamda dilin ihtiyaç giderme yöntemi olan dilbilgisel- leşmeyi tanımı, kısa tarihi, özellikleri ve bazı türleri bakımından ele alıp genel hatlarıyla incelemektir. Bunun yanında bir amacımız da bu teri- min Türkolojideki kullanımına katkıda bulunabilmektir. Anahtar Kelimeler: Dilbilgiselleşme, aynı anda var olma, artzaman, eşzaman, dilbilgiselleşmede yön, leksikalizasyon Giriş Farklı dillerde görülen dilbilgiselleşme, modern dilbilim kitaplarında bazen se- mantik bazen sentaktik değişim başlıkları altında anlatılan bir değişim sürecinin adıdır. Tarihi dilbilim çalışmalarında sıkça kullanılsa da Türkçede terim olarak yeterince yaygın değildir. Bu yazıda, Batı dillerinden Almancada Grammatikalisierung, Fransızcada Grammaticalisation, İngilizcede Grammaticalisation vb. ile adlandırılan ve ‘gramerleşme’ olarak da adlandırabi- leceğimiz bu dil olayı için ‘dilbilgiselleşme’ terimini tercih edeceğiz (bk. Vardar: 2002: 72). Dilbilgiselleşme terimi açıklanırken konu dilbilgisine uygunluk (gra- merce doğruluk) veya uygun olmama (gramerce yanlışlık) yaklaşımıyla değil dilbilgisel işlev esasına göre ele alınacaktır. Terim olarak ortaya çıkışı ve tanımı Dilbilgiselleşmenin dilbilimsel bir terim olarak kullanılmaya başlanması, Hint- Avrupa dilleri uzmanı ve bir zamanlar Saussure’ün öğrencisi olan Fransız Antonie Meillet’e dayandırılmaktadır (Campbell 1999: 238; Hopper and ** Pamukkale Üniversitesi Eğitim Fakültesi, DENİZLİ kerimdemirci@yahoo.com