1 Sendikal Haklar: Uluslararası Çalışma Hukuku ve Türkiye’nin Uyumsuzluğu 1 Aziz Çelik 2 1 Giriş Sosyal haklar sisteminin belkemiğini oluşturan haklar toplu olarak kullanılan haklar, diğer bir deyişle sendikal haklardır. Bunlar olmaksızın diğer sosyal hakların etkin biçimde uygulanması olanaksızdır. Bu hakların gerek devleti gerekse işverenleri sosyal hakları gerçekleştirmeye zorlamaları toplu karakterlerinin sonucudur. 3 Bu çalışmanın başlığında yer alan “sendikal haklar” ifadesi bir tercihin ürünüdür. Sendika hakkı, toplu sözleşme hakkı ve grev hakkı gibi tek tek ifadeler yerine çoğul “sendikal haklar” ifadesini tercih ediyoruz. 4 Toplu pazarlık ve grev hakkı olmaksızın, sendikaların en önemli işlevleri olan üyelerin çıkarlarını korumaları mümkün olmadığı için, toplu sözleşme ve grevi de içeren toplu eylem hakkı sendika hakkına içkindir. Toplu pazarlık-toplu sözleşme ve grev hakkı olmaksızın sendika hakkının dernek hakkından ayırt edilmesi mümkün değildir. Bu nedenle sendikal haklar bölünmez ve birbiriyle bağlantılı bir bütün oluşturmaktadır. Sendika hakkı toplu sözleşme ve grevi de içeren toplu eylem hakkını kapsayan çoklu bir haktır. Sendika hakkı, grev hakkı ve toplu sözleşme hakkının oluşturduğu üçlü, sosyal hakların gelişmesinde yasa kadar önemli bir itici güçtür ve bu haklar bütün sosyal hakların baş güvencesi ve yaptırımıdır. 5 Bu çalışmada uluslararası hukukta benimsenen ve Gülmez tarafından ayrıntılı olarak ortaya konan sendikal hakların bölünmezliği ve bütünlüğü yaklaşımını esas aldığımı vurgulamak isterim. 6 Çalışmada sendikal hakları sadece hukuk bilimi ile sınırlı değil, disiplinler arası bir bakışla ve tarihsel bir perspektif içinde ele almaya çalışacağım. Tıpkı insan hakları gibi sendikal haklar da birden çok disiplinin konusudur. Gemalmaz, hukuk disiplininin insan hakları konusunu bütün veçheleriyle kavramaya ve anlamlandırmaya tam olarak yetmeyeceğini, insan haklarının hukuki analizi için bile, diğer sosyal bilimlerin katkısının zorunlu olduğunu vurgulamakta ve hukuki analizde, hukuk normunun lafzıyla sınırlı kalınamayacağını, normu doğuran ve ihlaline neden olan faktörlerin bir bütün olarak ele alınması gerektiğini vurgulamaktadır. 7 Bu vurgunun sendikal haklar için özellikle önemli olduğunu düşünüyorum. Çünkü iktisadi ve sosyal boyutu, sınıfsal içeriği nedeniyle sendikal haklar sosyal politikadan ekonomiye, sosyolojiden hukuk bilimine kadar pek çok disiplinin kesiştiği bir alandır. 1 Bu makale Disiplinlerarası Yaklaşımla İnsan Hakları (Editör: Selda Çağlar), Beta Yayınları, 2010 adlı kitapta yayınlanmıştır. 2 Doç. Dr. Kocaeli Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Çalışma Ekonomisi ve Endüstri İlişkileri Bölümü. azizcelik@gmail.com * 3 Bülent Tanör, Anayasa Hukukunda Sosyal Haklar, İstanbul: May Yayınları, 1978, s. 290. 4 İnsan Hakları (2000) derlemesinde sendikal haklar ayrı başlıklar altında ele alınmıştır. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2000. 5 Tanör, 1978, 290-292. 6 Mesut Gülmez, “Sendika Hakkı, Toplu Sözleşme ve Grevi de İçeren Toplu Eylem Haklarını Kapsar mı”, Çalışma ve Toplum, Sayı 18, 2008/3; Mesut Gülmez, “Sendikal Hakların Bölünmezliği: ‘Toplu Sözleşmesiz ve Grevsiz Sendika Hakkı, Özünden Yoksundur”, Çalışma ve Toplum, Sayı 26, 2010/3. 7 Mehmet Semih Gemalmaz, Ulusalüstü İnsan Hakları Hukukunun Genel Teorisine Giriş, 7. Baskı, İstanbul: Legal Yayıncılık, 2010, s. 1417.