68 Dawid Rogacz Problematyka relacji materii do formy w XVI-wiecznym neokonfucjanizmie koreańskim Tezą niniejszego artykułu jest przekonanie, iż najważniejsze pojęcia metafizyki konfucjańskiej, pojęcia qì oraz lĭ, mogą (przy przyjęciu odpowiednich zastrzeżeń i założeń) zostać przełożone w kategoriach materii i formy, w sensie Arystotelesowskim. Szczególna dyskusja wokół tych terminów miała miejsce w ramach neokonfucjanizmu koreańskiego w XVI wieku, kiedy rozróżnienie to osiągnęło swą najdojrzalszą i zarazem najsubtelniejszą postać. Pokazanie wspólnych cech łączących tak odległe czasowo i przestrzennie tradycje filozoficzne ma na celu nie tyle „dowartościowanie” metafizyki konfucjańskiej czy filozofii koreańskiej tamtego czasu, co raczej ukazanie nowych perspektyw dla komparatystyki filozoficznej i religioznawczej. Metafizyka konfucjańska – kontekst historyczny Konfucjanizm postrzegany bywa zwykle jako teoria etyczno-społeczna (a także pedagogiczna) pozbawiona jakichkolwiek pierwiastków metafizycznych i religijnych. Zdawałoby się to potwierdzać nauczanie samego Kŏng Fūzĭ (551–479 przed Chr.): Mistrz nie rozmawiał o cudach, przemocy, nieporządku i duchach 1 Zi Gong rzekł: Można usłyszeć, jak Mistrz prawi o wychowaniu i obyczajach, lecz nie można usłyszeć, jak dyskutuje na temat natury ludzkiej czy ładu nieba 2 Za panowania dynastii Han (206 przed Chr. –220 po Chr.) doszło jednak do przeniknięcia się konfucjanizmu ze szkołą yin-yang; myśliciele tej szkoły parali się przede wszystkim kosmologicznymi spekulacjami opartymi o Księgę Przemian (Yì jīng). W efekcie doszło do powstania wizji świata, będącego systemem harmonijnie (i hierarchicznie) uporządkowanych zależności, wizji stanowiącej ugruntowanie optymistycznej etyki społecznej konfucjanizmu i uzasadnienie jedności chińskiego (a więc dla ówczesnych w ogóle ludzkiego) państwa. Wraz z kresem tego ostatniego, tj. z chwilą upadku dynastii Han i początkiem wojny domowej, metafizyczny projekt poniósł porażkę. Rząd dusz przypadł taoizmowi, który wzbogacił się również o swą odmianę religijną (dàojiào), jak i buddyzmowi, który przybył wtedy z Indii do Chin. To właśnie buddyzm ze swą idealistyczną metafizyką i gnoseologią wypełnił lukę w myśli chińskiej, stając się dominującą filozofią i (jako buddyzm mahajanistyczny) religią Państwa Środka czasów dynastii Tang (618-907) i Song (979-1279). W XI w. miał jednak miejsce zwrot, który pozwala mówić już o neokonfucjanizmie, zwrot ku metafizyce. Jego twórcami byli: Zhōu Dūnyí 1 Lún Yŭ VII, 21. Podaję za archiwum: http://ctext.org/analects/ , tłumaczenie własne, [24.11.2012]. 2 Lún Yŭ V, 13.