Dr. Ólína Þorvarðardóttir Gengin spor. Söguslóðir og mannlíf við Djúp Erindi á málþingi um hagnýta menningarmiðlun á vegum Háskóla Íslands, safns Jóns Sigurðssonar á Hrafnseyri og Stofnunar Rögnvaldar Á. Ólafssonar á Ísafirði, 19.-24. febrúar 2015. Í þúsund ár bjó þjóð við nyrstu voga, mót þrautum sínum gekk hún djörf og sterk. Þessi ljóðmæli Davíðs Stefánssonar leita sterkt á hugann þegar hann reikar um sögusvið byggðar og mannlífs við Ísafjarðardjúp um aldir. Í þessu erindi mun ég stikla á stærstu staksteinum í þeirri sögu – en fyrst vil ég kynna lauslega sögusviðið sjálft, Vestfirðina. Náttúra Vestjarða Vestfjarðakjálkinn, nyrsti og vestasti hluti landsins, sker sig nánast frá meginlandi Íslands, aðeins er 8- 9 km breið ræma er milli Bitrufjarðar- og Gilsfjarðarbotns. Í þeim fjörðum stóðu tröllin forðum og vildu grafa sund til að losa Vestfirði frá Íslandi. Munnmælin segja að í þeim mokstri hafi orðið til Breiðafjarðareyjarnar vestan megin en Grímsey á Steingrímsfirði austan megin. VestfjarðakjálkinŶ hefur stuŶduŵ verið ŶefŶdur „gaŵla laŶdið“ því hér er að fiŶŶa elstu jarðŵyŶdaŶir landsins. Neðst í fjöllum á annesjum við utanvert Ísafjarðardjúp eru jarðlög sem mynduðust fyrir um 15 milljón árum. Vestfirðir eru þess vegna kaldasta svæði landsins í jarðfræðilegum skilningi. Eitt megineinkenni Vestfjarða er Ísafjarðardjúpið sem sker næstum Vestfjarðakjálkann sundur og er einn dýpsti fjörður á Íslandi, með fjölda innfjarða. Loftlína milli Grænuhlíðar og Stigahlíðar/Óshlíðar spannar 21 km en frá mynni Djúps að botni innsta fjarðar eru um 120 km. Ísafjarðardjúp og fjarðakerfi þess á engan sinn líka hér á landi að víðáttu og fjölbreytni. Svipar því að mörgu leyti til hinna miklu fjarðakerfa á norðausturströnd Grænlands, svo sem Scorebysunds. Fátt jafnast á við siglingu inn Djúp í góðu veðri. Þá mætir augum tignarleg og hrífandi sjón: Alhvít Snæfjallaströnd á aðra hönd, Óshlíðin, Kofrinn og Hestfjallið á hina. Framundan eyjarnar þrjár, Vigur, Æðey og Borgarey eins og krúnudjásn á bláum haffleti. Við sjónarrönd skjannahvít bunga Drangajökuls. Skjólsælir firðir teygja sig inn úr Djúpálnum til þriggja átta, rammaðir inn af hnarreistum fjöllum með tilkomumikla klettasali og kjarri vaxnar hlíðar sem umlykja dökka spegilfleti sjávar á kyrrum dögum. Ekki er óalgengt að sjá hvalavöður umkringdar fuglageri í æti inni í fjörðum eða utan við nes. Í fjöruborði eru víða heitar laugar. Skammt undan landi blunda selir í látri og værðarlegur fugl á sjó. Um hamrasali svífa hrafnar, jafnvel fálkar og stöku ernir en álftir kjaga við heiðavötn. Á sólbjörtum sumardegi stígur upp angan af kjarnmiklum gróðri, jafnt á heiðum uppi sem í dalbotnum – berjalönd