1 Battânî ve Zîc-i Sâbî Adlı Astronomi Eseri 1 Doç. Dr. Yavuz Unat Ankara Üniversitesi Felsefe Bölümü Bilim Tarihi Anabilim Dalı unat@humanity.ankara.edu.tr Batı’da Albategnius, Albategni veya Albatenius olarak tanınan Battânî’nin tam ismi Ebû Abdullah Muhammed ibn Cabir ibn Sinân el-Rakkî el-Harranî el-Battânî'dir (850–929). Battânî, Harranlıdır. Ailesi yıldızlara tapan Sabî tarikatının üyeleriydi, ancak Battânî sonradan Müslüman olmutur. Babası, Cabir ibn Sinan el-Harranî, Harran’da astronomik alet yapımcısıdır. Battânî, Suriye’de Rakka’da özel bir gözlemevi kurdu ve 877–929 yılları arasında burada gözlemeler yaptı. Ekliptiğin eğimini dakik olarak belirlemeyi baardı. Güne yılını 365 gün 5 saat 46 dakika 24 saniye olarak belirledi. Güne’in apojesinin boylamının Batlamyus’un (M.S. 150 yılları) gözlemlerinden bu yana 16 0 47 ı arttığını buldu. Bu, apoje ve perije noktalarının hareketli olduğu anlamına gelmekteydi. Burada yaptığı gözlemleri Zîc-i Sâbî adlı astronomi katalogunda topladı. Bu zîc, De Scienta Stellarum - Ce Numeris Stellarum et Motibus adıyla Nallino tarafından Latinceye de çevrilmitir (3 cilt, Milan 1899-1907). Battânî’nin bu zîci, o güne kadar yapılan bütün zîclerden daha doğruydu. Aynı zamanda matematikçi de olan Battânî, bu alanda da son derece önemli çalımalar yaptı. Sinüs, kosinüs, tanjant, kotanjant, sekant ve kosekantı gerçek anlamda ilk defa kullanan bilim adamının Battânî olduğu söylenmektedir. Battânî, çalımaları sırasında bazı temel trigonometrik bağıntılara ulatı ve bunları astronomik hesaplamalarda kullandı. Bu çalımada Battânî’nin zîcine ilikin bilgiler verilecek ve astronomi tarihi açısından önemine değinilecektir. Dokuzuncu Yüzyılda Đslâm Dünyası'nda Astronomi Ortaçağ Hıristiyan Dünyası karanlık bir dönemden geçerken, Ortadoğu’da yeni bir din doğmu ve bu dinin mensupları, yava yava Hıristiyanların talip olmadıkları bilim ve felsefe mirasını sahiplenmeye balamı ve sekizinci ve dokuzuncu yüzyıllarda Müslümanlar Yunan biliminin büyük bir bölümünü Arapçaya aktarıp bilime katkıda bulunmulardır. 8. yüzyılda gerçekleen ve Đslâm Dünyası’nın çehresini batanbaa değitiren bilimsel uyanı döneminde, yoğun olarak çeviriler yapılmıtır. Bu çevirilerin arasında Yunancadan Arapçaya tercüme edilen eserlerin, diğer dillerden tercüme edilen eserlere oranla daha etkili oldukları anlaılmaktadır. Yunanca'dan tercüme edilen eserler arasında, Hipokrat'ın Aforizmalar, Platon'un Devlet ve Kanun, Aristoteles'in Organon, iir Sanatı, Olu ve Bozulu, Gökyüzü Üzerine, Hayvanlar, Ruh, Euclides'in Elementler, Batlamyus'un Almagest, Coğrafya, Optik, Tetrabiblos, Galen'in Canlı Hayvan Terihi, Ölü Hayvan Terihi, Organların Yararları, Đlaçların Terkibi, Ruh Hastalıkları adlı eserleri ile birlikte diğer ünlülere ait birçok bilimsel ve felsefî eser de bulunmaktadır. Đslâm Dünyası ilkin Doğu’daki kültürlerden etkilenmi ve yararlanmıtır. Đlk çevirilerden biri hayvan masallarını konu alan Kelile ve Dimne adlı eserdir. Yine erken tarihli çevirilerden biri, Hindistan’da yaamı mehur astronomlardan, Brahmagupta'nın (6. yüzyıl) Siddhanta adlı eseridir. Đslâm Dünyası’nda Harezmi ve Beyruni gibi birçok bilim adamında 1 I. Uluslararası Katılımlı Bilim, Din ve Felsefe Tarihinde Harran Okulu Sempozyumu, 28–30 Nisan 2006, Harran Üniversitesi, Đlahiyat Fakültesi, I. Uluslararası Katılımlı Bilim, Din ve Felsefe Tarihinde Harran Okulu Sempozyumu, 28-30 Nisan 2006 anlıurfa, Cilt I, anlıurfa 2006, s. 347-368.