Tatarca-Türkçe Karşılaştırmalı Leksikoloji Üzerine Notlar Mustafa Öner (Ege Üniversitesi, İzmir Türkiye) 0. XVIII. yüzyıldan beri yazma sözlüklerle tespit edilen Tatar söz varlığı, Said Halfin’in ve ardından Kayyum Nasıri’nin sözlükleriyle çok geniş bir hacme ulaşmıştı. Abdullah Tukay eserleri uzmanı ve Türkolojinin repressiya şehidi olan Cemal Velidi ise modern zamanlarda bile müracaat edilen dev bir sözlük yazmıştır: Tatar tělěněñ tulı süzlěgě, Kazan 1927-1929 (Geniş bilgi için bk. Nogman, 1969; Yusupova, 2008; Öner 1999). Son elli yıl içinde yapılan açıklamalı-ansiklopedik sözlükler arasında Tatarça-Rusça Süzlék, (Moskva, 1966) ve Tatar tělěněñ añlatmalı süzlěgě (Kazan, 1977- 1981) gibi kolektif çalışmalar ile Fuat Ganiyev’in başredaktörlüğünde yayımlanan Tatarsko-russkiy slovar’ (Kazan, 1988) ve Tatar tělěněñ añlatmalı süzlěgě (Kazan 2005) çok değerli çalışmalardır. Türk Dil Kurumu tarafından 2009 yayımlanan Kazan-Tatar Türkçesi Sözlüğü (Ankara 2009, s. 358.) ise Türkiye’de yayımlanan ilk açıklamalı ve örnekli Tatarca sözlüğüdür. Burada, andığımız bu son dört sözlüğe dayanarak Tatarca söz varlığını (lexicon) Türkiye Türkçesi ile karşılaştırmalı olarak ele almak istiyoruz. 1. İlk örnekleri Orhun-Yenisey yazıtlarında görülen Türk dilinin ortak söz varlığı Tatarca ile Türkçe arasında çoğu düzenli basit ses denkliklerine dayalı millî (native) bir temel oluşturmaktadır. 1.1. VC: at ~ ad; at- ~ at-; aç ~ aç; aç- ~ aç-; al- ~ al-; as- ~ as-; oç~ uç; ir- ~ er-; 1.2. VCC: art- ~ art-; ört- ~ ört-; öst ~ üst; 1.3. CVC: bat- ~ bat; baş ~ baş; běl- ~ bil-; biş ~ beş; köt- ~ güt-; 1.4. CVCC: çap- ~ çarp-; çenç- ~ sanç-; sars- ~ sars-; tart- ~ tart-; tört- ~ dürt-. Bu tipolojide en geniş grubun CVC olduğunu belirtmek gerekir, Tatarca-Türkçe arasında ortak veya denk bu tür isim ve fiil kökleri çok zengin bir birikim oluşturmaktadır. CV tipinde açık heceli kökler Türkçede (edebî dilde) sadece ye- ve de- fiilleri olarak kalmıştır; Tü. ko- “koymak”, yu- “yıkamak” gibi arkaik kökler ise sadece diyalektlerde veya tarihî metinlerde gözlenmektedir. 2. Bu ortak söz varlığında tamamı düzenli olan vokalizme ait Tatarca-Türkçe ses denkliklerini bilmek bile, iki yazı dilinin konuşurlarını eski ve uzun tarihlerinden gelen ortak millî söz varlığında buluşturmaktadır: 2.1. Tat. i ~ Tü. e (sadece ilk hecede): bir- ~ ver-; kil- ~ gel-; kiç- ~ geç-; kis- ~ kes-; biş ~ beş; min ~ ben; tip- ~ tep-; tiş- ~ deş-; 2.2. Tat. ě ~ Tü. i: běr ~ bir; běl- ~ bil-; sikěz ~ sekiz; kěr- ~ gir-; těş ~ diş; ěç- ~ iç-; 2.3. Tat. o ~ Tü. u: bor- ~ bur-; kol ~ kul “köle”; kot ~ kut; tot- ~ tut-; oç- ~ uç-; 2.4. Tat. u ~ Tü. o: kul ~ kol “el, kol”; tul- ~ dol-; tuk ~ tok; 2.5. Tat. ö ~ Tü. ü: tör- ~ dür-; töş ~ düş; köz ~ güz; 2.6. Tat. ü ~ Tü. ö: kül ~ göl; kür- ~ gör-; küz ~ göz; küç- ~göç-; ül- ~ öl-; ürdek ~ ördek; 3. Tatarca-Türkçe söz varlığında MS. II. binde oluşmaya başlayan Şark-İslam kültüründen kaynaklanan ortak bir alıntı tabakası da vardır. Bu türdeki söz