YENİ TÜRKİYE 60/2014 1 İki Kardeş Devletin Ortak Sorunu: Karabağ ve Ermeni Meselesi Mustafa Gökçe* Özet Türklerle Ermeniler, Anadolu’da ve Kafkas- ya’da 19. yüzyıla kadar birlikte yaşamıştır. 19. yüz- yılda Rusya’nın Kafkasya’yı işgali ile birlikte hem Anadolu’da hem de Kafkasya’da yapay bir sorun olarak Ermeni Meselesi ortaya çıkmıştır. Rusya sıcak denizlere açılma hedefine ulaşmak için önündeki en büyük engel olan Osmanlı Devleti’nin topraklarında sorunlar çıkararak bu amacına ulaşmak istiyordu. Bu doğrultuda Rusya, 19. yüzyılın başında Kafkas- ya’nın işgalinin hemen ardından bir yandan İran ve Anadolu’dan Ermenilerin Karabağ gibi tarihi Türk topraklarına göçlerini teşvik ederken diğer taraftan Anadolu’da yaşayan Ermenileri kışkırtarak Osman- lı topraklarında karışıklıklara neden oluyordu. Bu nedenle Ermeni meselesi ile Karabağ ve Azerbay- can’ın diğer bölgelerinde meydana gelen çatışmalar birbirinden ayrı düşünülemez. Birinci Dünya Savaşı sırasında da Azerbaycan topraklarında Ermenilerin yaptığı katliamlara Osmanlı ordusu müdahale et- miş, ancak Mondros Ateşkes Anlaşması ile Kafkas İslam Ordusu, Azerbaycan’dan çekilince Azerbay- can Türkleri yalnız kalmış ve süreç Sovyet Rusya’nın bölgeyi işgali ile tamamlanmıştır. Karabağ ise Azer- baycan Türkleri ile Ermeniler arasında her zaman bir sorun olmuştur. Sovyet hâkimiyetinde geçen 70 yıldan sonra yirminci yüzyılın sonunda Karabağ merkezli başlayan çatışmalar, Azerbaycan-Ermenis- tan savaşına dönüşmüştür. 1994 yılında ateşkes sağ- lanmasına rağmen Azerbaycan topraklarının %20’si hâlâ Ermeni işgali altındadır. Anahtar Kelimeler: Karabağ, Türkiye, Azer- baycan, Ermeni Meselesi, Rusya Giriş Tarih boyunca Türk boylarının yerleş- tiği bölgeler arasında yer alan Karabağ; Rus işgaline kadar Azerbaycan sahasında hüküm süren Türk devletlerinin hâkimiyet alanı için- de yer almıştır. Bu durum Kafkasya’nın Rus- ya tarafından işgaline kadar devam etmiştir. Rusya’nın Karabağ’ı da etkileyen Kafkasya politikası ise I. Petro döneminde şekillenir. 1722 yılında Hazar Denizi kıyısındaki Bakü ve Derbend gibi şehirleri işgal eden Rusların güneye doğru İran sınırlarına kadar ilerleme- siyle birlikte bölgenin tarihînde yeni bir dö- nem başlar. Ruslar bu dönem her ne kadar bu sahada kalıcı olamasa da Rusların hem işgal politikaları açısından hem de İran sahasında yaşayan Ermenileri kullanmaya başlamaları açısından bu harekât önemlidir. Sonraki dö- nemlerde de Rusya Kafkasya sahasında hâ- kim olmak için gayrımüslim olan Ermeni ve Gürcülerden yararlanacaklardır. Rusya’nın Karabağ’ın da içinde bu- lunduğu Revan, Nahçıvan, Gence gibi Azer - baycan hanlıklarını işgal süreci 19. yüzyıl baş- larında gerçekleştirdiği seferlerle başlamış, 1828’de Kaçar Hanedanlığı ile yapılan Türk- mençay Antlaşmasıyla tamamlanmıştır. 1 Aras nehrinin kuzeyini topraklarına dahil eden Rusların politikalarının sonucu olarak böl- genin demografik ve etnik yapısı değişmeye (*) Doç.Dr., Aksaray Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü. (1) M.N. Tebrizli, Azerbaycan Davası, İstanbul 1946, s. 8; A.N. Kurat, Rusya Tarihi, Ankara 1999, s.323; A. Yalçın, “Türk Halklarında Mil- li Uyanış”, Avrasya Etüdleri, C. 1, S. 4, Ankara 1995, s.8; S. Gömeç, Türk Cumhuriyetleri ve Toplulukları Tarihi, Ankara 1999, s.21; M. Saray, “Azeri Türkleri”, Türk Dünyası Araştırmaları, S.29, İstanbul 1984, s.28-29; A. Attar, Karabağ Sorunu Kapsamında Ermeniler ve Ermeni Siyaseti, Ankara 2005, s.38.39.