Kultura i Edukacja 2011, nr 2 (81) ISSN 1230-266X Joanna Orzel EDUKACJA SZLACHCICA – IDEAŁY I POSTULATY W STAROPOLSKIM PIŚMIENNICTWIE PEDAGOGICZNYM Wszystkie sprawy rzeczypospolitej zawierają się, jak sądzę, w trzech rzeczach i jeśli one składnie będą ustanowione, będzie dobrze ustanowione i państwo. Z tych zaś trzech rzeczy pierwsza tyczy się rządzenia obywatelskim stowarzyszeniem się ludzi, bronienia go i zachowania w porządku; druga – czystej i nieskalanej czci Boga nieśmiertelnego; trzecia – słusznego wychowania i wykształcenia młodzieży 1 To, co kryje się pod pojęciem oświata w dobie staropolskiej, bardzo różni się od odniesień współczesnych tego terminu, przede wszystkim z powodu ówczesnego braku instytucji centralnej, urzędu państwowego, który by ją organizował 2 . Śre- dniowieczny uniwersalizm dotyczący także wzoru wychowania, brak administra- cji państwowej, ustalonych programów nauczania i podręczników, fakultatywność obowiązku szkolnego, brak jednolitej, ogólnopaństwowej sieci szkolnej, trudności komunikacyjne, niska liczba i mała atrakcyjność ośrodków miejskich dla społe- czeństwa szlacheckiego, które wolało spędzać czas na swoich folwarkach i spotykać 1 A. Frycz Modrzewski, O poprawie Rzeczypospolitej, wstęp Ł. Kurdybacha, Warszawa 1953, s. 99–100. 2 Na ten problem zwrócił uwagę Bogdan Suchodolski w Słowie wstępnym [w:] O edukacji daw- nych Polaków. Materiały z XVI–XVII wieku, wybór i oprac. T. Duralska-Macheta, Warszawa 1982, s. 5.