BIӆU TѬӦNG RҲN THẦN (NAGA) TRONG VĔN HÓA NGHӊ THUҰT ẤN Ӝ VÀ ẢNH HѬӢNG CӪA NÓ TRONG VĔN HÓA VIӊT NAM VÀ ÔNG NAM Á 1 PHM THỊ THY CHUNG  - INả ảNG HI ** (Nguồn: Tҥp chí Bo tàng ốà nhân học số 1/2015, tr.59-69) Ҩn ộ là một đҩt nước rộng lớn chủ yếu được bao quanh bӣi những đưӡng biên thiên nhiên, là vùng đҩt hội tụ sự đa dҥng về nhiều mặt: địa hình, khí hậu, hӋ động thực vật, ngôn ngữ, giai cҩp, tộc ngưӡi, v.v… Từ thӡi cổ đҥi, trước khi xuҩt hiӋn nền vn minh Indus, những cư dân đầu tiên ӣ khu vực chân Hyamalaya và ven sông Hằng (Ganges/Ganga) - trong khi khai phá đҩt hoang để bắt đầu thực hành sinh kế bằng trồng trọt và chn nuôi - đã phҧi đương đầu và học cách thích nghi với thiên nhiên hoang dã vùng cận nhiӋt đới. Trong môi trưӡng chủ yếu là những khu rừng rậm và đầm lầy đó, loài rắn được coi là loài vật thống trị. Ám ҧnh về tai họa từ loài rắn chế ngự trong tâm trí con ngưӡi mҥnh mẽ và thưӡng trực, đến nỗi con ngưӡi tin là không điều gì có thể giҧi thoát họ khỏi cái chết chắc chắn, ngoҥi trừ họ phҧi nhượng bộ và xoa dịu cơn giận dữ của loài rắn. Con ngưӡi bắt đầu tҥo ra các hình rắn và thực hành cúng tế. DiӉn biến tâm lý này có lẽ không chỉ có ӣ các cư dân vùng Bắc Ҩn ộ mà có ӣ nhiều vùng đҩt khác có điều kiӋn địa lý, khí hậu tương tự trên thế giới. Những bằng chứng sớm nhҩt về tục thӡ rắn đã được tìm thҩy ӣ những cư dân vùng Mesopotamia (Lưỡng Hà), ngoài ra còn khá phổ biến ӣ khu vực Trung Á, ông Nam Á, Trung Quốc, và một số quốc gia tương đối biӋt lập như New Guinea, Australia. Tuy vậy, cho đến nay, biểu tượng rắn và tín ngưỡng thӡ rắn chỉ còn tồn tҥi rõ nét nhҩt trong vn hóa Ҩn ộ và một số nước ông Nam Á. Khi nghiên cứu biểu tượng Naga trong vn hóa Ҩn ộ, các tác giҧ đã gặp những bằng chứng thú vị cho thҩy sự ҧnh hưӣng mҥnh mẽ của biểu tượng này trong vn hóa các nước châu Á, đặc biӋt là khu vực ông Nam Á (trong đó có ViӋt Nam) từ rҩt sớm và còn tồn tҥi cho tới ngày nay. Bài viết này sẽ tìm hiểu về biểu tượng rắn thần Naga trong vn hóa nghӋ thuật Ҩn ộ và một số ҧnh hưӣng của nó trong các nền vn minh Ҩn hóa thông qua một số biểu tượng trong vn hóa ViӋt Nam. 1. Rҳn ậ Từ đặc điӇm sinh học đến đặc trѭng vĕn hóa Trong tiếng Sanskrit và Bali, Naga (नाग) dùng để chỉ thần rắn hoặc vua hổ mang, nhưng trong nhiều trưӡng hợp cng được sử dụng như sarpá (सप ) là từ chỉ loài rắn nói chung. 1 Nghiên cứu này được thực hiӋn với sự tài trợ của Quỹ Khoa học và Công nghӋ quốc gia, trong khuôn khổ dự án “Biểu tượng rồng ViӋt Nam trên cơ tầng vn hóa châu Á”.  Thҥc s, Bҧo tàng Dân tộc học ViӋt Nam ** Tiến s, ViӋn Nghiên cứu vn hóa