“ERHAT DOĞAN MARMARA ÜNİVER“İTE“İ TÜRKİYAT ARAŞTIRMALAR EN“TİTÜ“Ü GENEL TÜRK TARİHİ BÖLÜMÜ AHMET KANLIDERE/ Ö)ET / KAYNAK KRİTİĞİ Rusya’da ŵeydaŶa geleŶ şuďat ϭϵϭϳ devriŵi heŵ Rusya içiŶ heŵ de Rusya içerisiŶde yaşaŶ Türk ve MüslüŵaŶ kesiŵ içiŶde yeŶi ďir döŶeŵiŶ ďaşlaŶgıĐı sayılırdı. ϯϬϬ yıllık RoŵaŶov HaŶedaŶlığıŶıŶ ortadaŶ kalkışı ve çarlık Rusyası’ŶıŶ ortadaŶ kalktığı ďu döŶeŵde ortaya çıkaŶ siyasi ďoşluktaŶ yararlaŶŵaya çalışaŶ TürkistaŶlı Türkler keŶdi ŵilli devletleriŶi kurŵak içiŶ ďir takıŵ çalışŵalar içersiŶe girŵişlerdir. Devriŵ soŶrası Rusya’da iktidar savaşıŶa girişeŶ Bolşevik ve MeŶşevikler ďu duruŵa duruŵları gereğiŶĐe ses çıkartŵaŵışlar aŶĐak BolşevikleriŶ iktidarı ele alŵası üzeriŶe sert ďir şekilde ŵüdahalede ďuluŶulŵuştur.AyrıĐa ďu duruŵ sadeĐe TürkistaŶ ďölgesi içiŶ değil Kafkasya ve diğer Çarlık ďölgeleri içiŶ de ayŶı şekilde olŵuştur.Rusya içerisiŶde yaşayaŶ halklarıŶ ďağıŵsızlıklarıŶı vaat ederek oŶlardaŶ devriŵ sırasıŶda destek alaŶ Bolşevikler kısa sürede sözleriŶdeŶ geri döŶŵüşler ve ďağıŵsızlığı ilaŶ edeŶ eski çarlık Rusya’sı halkları üzeriŶe yeŶideŶ hakiŵiyet kurŵaya ďaşlaŵışlardır.İşte ďeŶ de ďu yazıŵda şuďat devriŵi soŶrasıŶda TürkistaŶ’da ortaya çıkaŶ Buhara halk Cuŵhuriyeti, Hive Cuŵhuriyeti ve HokaŶd Muhtariyeti’ŶiŶ kısa tarihiŶe ışık tutŵaya çalışaĐağız. KoŶuya ďaşlaŵadaŶ öŶĐe ďu çalışŵaŵ sırasıŶda kayŶak olarak kullaŶdığıŵ ŵateryallerdeŶ bahsetmekte fayda görüyoruŵ. Bu koŶular ile alakalı olarak eliŵiŶ altıŶda her daiŵ ďuluŶaŶ ve her Türk tarihçisiŶiŶ de eliŶiŶ altıŶda ďuluŶŵasıŶı tavsiye edeĐeğiŵ ilk kayŶak )eki Velidi TogaŶ’a ait BugüŶkü Türkili;TürkistaŶͿ 1 adlı eserdir. Başkurt olaŶ )eki Velidi heŵ döŶeŵ itiďariyle TürkistaŶ ďölgesiŶdeki ďir çok olay içerisiŶde yer alŵış ve öŶĐülük etŵiştir.BasŵaĐı harekatıŶda öŶ sıralarda ďuluŶŵuş TürkistaŶ da kurulaŶ rejiŵlerde söz sahiďi olŵakla ďeraďer TürkistaŶ ahalisiŶiŶ ŵilli kiŵlik arayışıŶdaki çaďalarıŶıŶ ŶetiĐesi olaŶ koŶgrelerde düzeŶleyiĐi ve söz sahiďi olarak yeriŶi alŵıştır.Yazdıkları ďiziŵ içiŶ ďiriŶĐi el ďelge ŶiteliğiŶde olaŶ TogaŶ daŶ soŶra koŶu ile alakalı yararlaŶdığıŵ ďir ďaşka kayŶak ise Bayŵirza Hayit’iŶ TürkistaŶ DevletleriŶiŶ ŵilli ŵüĐadele tarihi 2 adlı eseridir.TürkistaŶ tarihiŶi Tiŵur devriŶdeŶ itiďareŶ ele alaŶ Bayŵirza koŶuŵuz gereği ďölüŵüŵü ise sisteŵli ve açık ďir şekilde kaleŵe alŵış okuyaŶı yorŵadaŶ aŶlaŵa iŵkaŶı sağlaŵıştır. Özďek asıllı olaŶ Bayŵirza’ŶıŶ TürkistaŶ halkıŶıŶ ŵüĐadele tarihiŶi Tiŵur ile ďaşlatŵası ďeŶiŵ içiŶ ďir hayal kırıklığı olŵuş olsa da ďu koŶuda oŶu aŶlaŵak gerekliliği kaŶaatiŶdeyiŵ. ÇüŶkü “ovyetleriŶ Orta Asya Türk devletleriŶde uygulaŵış olduğu ŵilli tarih ŵeselesiŶde Özďeklere de ďiçileŶ ŵilli kahraŵaŶ Tiŵur olŵuş ve Özďek tarihi Tiŵur ile ďaşlatılŵıştır.Yine Hayit’e ait olaŶ BasŵaĐılar:TürkistaŶ Milli MüĐadele Tarihi yararlaŶdığıŵ ďir diğer öŶeŵli eserdir. Buhara Cuŵhuriyeti koŶusuŶu çalışırkeŶ ďaŶa öŶ ďilgi olŵası açısıŶdaŶ yararlaŶdığıŵ ďir diğer kayŶak ise Dr.NurettiŶ HatuŶoğlu tarafıŶdaŶ 1 ).VTogaŶ, Türkili TüskistaŶ ve yakıŶ tarihi,EŶderuŶ YayıŶevi,Ϯ.ďaskı,ϭϵϴϭ 2 B.Hayit TürkistaŶ DevletleriŶiŶ Milli MüĐadeleleri Tarihi, Türk Tarih kuruŵu,ϭϵϵϱ