Sławomir Mandes religia i naród: Powikłane ZwiąZki religii i nacjonaliZmu Problem miejsca religii w nowoczesnych społeczeństwach, w których syste- my wartości wyrastają z chrześcijaństwa, należy do najżywiej dyskutowanych w ostatniej dekadzie. Trudno się temu dziwić, jeśli weźmiemy pod uwagę skalę problemów politycznych wywołanych przez mniejszości, których działania są motywowane przez mniej lub bardziej religijne przesłanki. Zsekularyzowane społeczeństwa krajów zachodnich boleśnie odczuły, że religia może być formą artykulacji napięć społecznych i ekonomicznych, powstających pomiędzy gru- pami dominującymi i zmarginalizowanymi (Kepel 2010). Wzrost politycznego znaczenia religii nie ogranicza się jedynie do krajów zachodnich, ma charakter globalny. Politolog Jonathan Fox, analizując przyczyny konliktów w różnych częściach świata, zauważył, że od początku lat osiemdziesiątych wzrasta liczba wojen na tle religijnym (Fox 2004). Równolegle do wzrostu znaczenia religii przebiegał inny, równie nieocze- kiwany i spektakularny proces: odrodzenie nacjonalizmu. Datę przełomową wyznacza rok 1989, kiedy w wyniku upadku komunizmu w ZSRR wiele grup społecznych znalazło się w politycznej i ekonomicznej próżni. Elity społeczne i polityczne, szukając punktu odniesienia, który pozwoliłby im na nowo określić ład społeczny, bardzo często odwoływały się do mniej lub bardziej rzeczywistej tożsamości narodowej (Castells 2008; Ignatieff 1998; Brubaker 1998). Zbieganie się w czasie wzrostu politycznego znaczenia religii z eksplozją na- cjonalistycznych namiętności nie było przypadkiem. Oba procesy wzajemnie się uzupełniały, skrywając wewnętrzne powinowactwo religii i nacjonalizmu. Jednym z pierwszych badaczy, który zwrócił na to uwagę, był Mark Juergensmeyer, który w opublikowanej w 1993 roku książce obwieszczał nadejście nowej „zimnej woj- ny”. Tym razem jednak, zamiast dwóch bloków politycznych, naprzeciwko siebie stanąć miały dwa systemy wartości, dające się opisać z jednej strony jako zse- kularyzowana liberalna demokracja, a z drugiej – jako „religijny nacjonalizm”. Ideologiczna mikstura religii i nacjonalizmu przejawia się w trudnych do jed- noznacznego uchwycenia działaniach grup i instytucji, które nie tworzą spójnego bloku działającego według sprecyzowanych celów. Co więcej, wewnętrznie są „Wartości i zmiany. Przemiany postaw Polaków jednoczącej się Europie” red. A. Jasińska-Kania, Warszawa: Scholar 2012