1 Sławomir Mandes (draft version) Opublikowane w „Wymiary życia społecznego. Polska na przełomie XX i XXI wieku. Wydanie nowe, pod red. M. Marody, Scholar, Warszawa 2007. RUCHY SPOŁECZNE W POLSCE Wystarczy chwilę się zastanowić, by stwierdzić, że ruchy społeczne są zjawiskiem niezwykłym w społeczeństwie. Każdy z nas z faktu narodzin staje się częścią szeregu instytucji społecznych. Czy tego chcemy czy nie, wychowujemy się w rodzinie, wysyła się nas do szkoły, później większość z nas sama zakłada rodzinę, poddaje się przymusowi pracy. Wszystkie te instytucje i wiele innych są gotowe i tylko czekają aż do nich trafimy. Nie mamy wielkiego wyboru, bowiem alternatywą jest napiętnowanie, brak środków do życia, wykluczenie społeczne. W dobrze urządzonym społeczeństwie nie musimy wcale odczuwać tego jako przymusu. Choć czasem chcielibyśmy porzucić szkołę, odejść z pracy czy porzucić współmałżonka, to tylko po to, aby zmienić je na inne, bardziej odpowiadające naszym celom, pragnieniom, wyobrażeniom o tym, kim chcielibyśmy być. Z ruchami społecznymi jest inaczej, możemy w nich uczestniczyć ale nie ma takiej konieczności. Możemy np. uczestniczyć w działaniach ruchu ekologicznego, ale jeśli nie chcemy, nikt nie będzie nam z tego powodu robił wyrzutów. Doświadczenie uczestnictwa w ruchu społecznym nie jest doświadczeniem każdego z nas. Co więcej, możemy nawet nigdy się nie zetknąć z jakimś działaniem będącym przejawem ruchu społecznego. Niezwykłość ruchów społecznych na tym się nie kończy. Na codzień doświadczamy rzeczywistość społeczną jako coś naturalnego i niepodważalnego. Natomiast ruchy społeczne nie bardzo pasują do tego obrazu społeczeństwa i to przynajmniej z dwu przyczyn. Po pierwsze, ruchy społeczne w swoich działaniach kontestują utarty i przyjęty porządek społeczny. Każdy ruch społeczny z definicji chce zmienić nasze przekonanie o naturalności świata, w którym żyjemy. Np. ruch obrońców praw zwierząt chce, abyśmy przestali patrzeć na zwierzęta jak na przedmioty, których wartość sprowadza się do pożytku, jaki z nich mamy, i dostrzegli w nich żywe istoty, które czują i cierpią w sposób podobny ludziom. Po drugie, ruchy poprzez swoją aktywność, poprzez to, co robią, podkopują ustalony porządek. To, co do tej pory funkcjonowało bez problemów, decyzje, które wydawały sie racjonalne, okazują się być bardzo trudne do realizacji. Np., droga, budowy której chcą wszyscy mieszkańcy miasta, nagle zostaje oprotestowana przez ekologów i jej realizacja napotyka na przeszkody, które niełatwo jest pokonać. Nie każdy musi czy chce uczestniczyć w ruchu społecznym, ale wszyscy odczuwamy efekty ich działań. Istnieje bardzo wiele ruchów społecznych, różnią się celami, mają odmienne strategie działania, gromadzą wokół siebie bardzo różnych ludzi. Tym jednak, co je łączy, jest cel zasadniczy każdego ruchu: zmiana społeczna. To właśnie czyni z ruchów tak fascynujący i ważny obiekt do badań. Obserwując wartości i cele ruchów dokonujemy swoistego wglądu w przyszłość. Nie każdy ruch zawsze i wszędzie odnosi sukces, ale w wielu przypadkach funkcjonujące na marginesie społecznym grupy ludzi są w stanie zmienić świat,