Tomasz Wiślicz (Warszawa) Afera Tomasza Kobcza, czyli o samorządności chłopów na wsi przedrozbiorowej W 1748 r. lustratorzy dóbr stołowych biskupstwa przemyskiego, wyznaczeni przez bi- skupa Wacława Hieronima Sierakowskiego, nadali wsi Golcowej „Dyspozycję prawa rugowego”, czyli specyficzną ustawę na temat sposobu wyłaniania urzędników wiej- skich, zakresu ich działalności oraz sprawowania przez nich funkcji sądowniczych1. Identyczne ustawy nadano wówczas dla wszystkich wsi klucza brzozowskiego, . ..aby jednakowe powinności i dyspozycje we wszystkich kluczach tych dóbr, ile możności, zachowane były2. Tak więc owo nadawanie wsiom biskupim zunifikowanych ustaw jawi się jako swego rodzaju działalność porządkująca, wynikająca być może z coraz częściej objawiającego się w Rzeczypospolitej połowy XVIII w. dążenia do uregulo- wania stosunków prawnych i gospodarczych na wsi, przynajmniej w obrębie dóbr tego samego właściciela. Bliższa analiza „Dyspozycji prawa rugowego” pokazuje, że jej zapisy nadają sto- sunkowo dużą swobodę poddanym chłopom w powoływaniu urzędników wiejskich i kontrolowaniu ich działalności, a także pozwalają na autonomiczne sądownictwo 1 B. Ossol. rkps 3206/III, Lustracya całego Klucza Brzozowskiego Anno Domini 1748 expe- dyowana, s. 1106-1109. 2 Ibidem, s. 1106. Na ustawy te pierwszy zwrócił uwagę łan Rutkowski, publikując wersję tego aktu prawnego, ogłoszoną przez lustratorów w Starej Wsi, zob. J. Rutkowski, Studia nad poło- żeniem włościan w Polsce w XVIII w., [w:] idem , Studia z dziejów wsi polskiej XVI-XVIII w., wyb. i wstęp W. Kula, Warszawa 1956, s. 166-167, przyp. 2. Autor ten opublikował również klasyczną monografię społeczno-gospodarczą klucza brzozowskiego: J. Rutkow ski, Klucz brzozowski bi- skupstwa przemyskiego w w. XVIII, Kraków 1910. Praca ta jest także podstawą dla nowszej, lecz nic nie wnoszącej monografii, zob. B. G ajew ski, Golcowa. Szkice z dziejów wsi, red. J.F. A dam ski, Brzozów 1989. In: W podróży przez wiek osiemnasty… Studia i szkice z epoki nowożytnej. Eds Adam Perłakowski, Monika Wyszomirska, Michał Zwierzykowski, Kraków: Księgarnia Akademicka 2015, pp. 197-211