Modern Türklük Araştırmaları Dergisi İsmail Bey Gaspıralı Özel Sayısı Cilt 11, Sayı 4 (Aralık 2014), ss. 135-169 DOI: 10.1501/MTAD.11.2014.4.48 Telif Hakkı©Ankara Üniversitesi Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Çağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları Bölümü Tercüman Gazetesinin Azerbaycan Türk Edebiyat Tarihine Katkıları Yılmaz Özkaya Ege Üniversitesi (İzmir) ÖZET Tercüman, İsmail Gaspıralı tarafından Kırım’ın Bahçesaray şehrinde yayımlanan ve Rusya Müslümanlarının medenî uyanışında önemli bir yere sahip olan uzun süreli tek gazetedir. Bütün Rusya Türklerine hitap eden bu gazete Müslümanların modernleşme aşamasında büyük bir problem olarak karşımıza çıkan eğitim, kimlik, çağdaşlaşma, ortak di l, alfabe, milliyet / kavmiyet meselelerinde çözüm yolları üretmiş ve aydınları bu yolda yönlendirmiştir. Bu çerçevede ele alacak olursak İsmail Gaspıralı ile Kafkasyalı aydınlar arasındaki ilişkiler Tercüman gazetesi yayımlanmadan önce başlamış, İsmail Bey ilk matbuat faaliyetlerini Tiflis’te Celal ve Sait Ünsizade kardeşler yardımıyla gerçekleştirmiştir. Onun Kafkasya muhitiyle olan bu ilişkisi Tercüman yayımlandıktan sonra da devam etmiştir. Bu gazetede Kafkasya’dan birçok aydının farklı yazıları yayımlanmış hatta Kafkasya sahasından bazı aydınlar Tercüman’a muhabirlik yapmıştır. Rusya Müslümanları arasında modernleşme yönünde ilk ciddi adımların Kafkasya ve İdil - Ural Türkleri tarafından atıldığı bilinmektedir. Kırım’da yayımlanan Tercüman, bütün Rusya Türklerinin modernleşme sürecine ışık tuttuğu gibi sıkı bağların varlığı sebebiyle Kafkasya’daki modernleşme çabalarını ortaya çıkarmak bakımından ilk elden kaynak niteliğindedir. Bugün Azerbaycan edebiyat tarihinin modernleşme dönemini izah edebilmek için Tercüman ’ın ansiklopedik kimliğine başvurmak gerekir. Bu makalede Tercüman gazetesinde ortaya çıkarılan ve bugün Azerbaycan edebiyat tarihlerinde yer bulmamış bazı meseleler tartışılmaya ve araştırmacıların dikkatine sunulmaya çalışılacaktır. Tercüman gazet esinde ortaya çıkan bu bilgiler 19. yy. sonları ve 20. yy. başlarında Rusya Türklerinin modernleşmesinde rol oynayan Kafkasyalı aydınların biyografilerine de katkı sağlamaktadır. ANAHTAR SÖZCÜKLER İsmail Gaspıralı, Tercüman gazetesi, Azerbaycan ed ebiyatı, Hasan Melikzade Zerdabî, Abbasguluağa Bakıhanlı, Mirza Fethali Ahundzade, Nesip Bey Yusufbeyli, Neriman Nerimanof .