25 Nisan- Mayýs- Haziran 2001, Sayý:39 GÝRÝÞ Bitkiler insanlarýn beslenme, ýsýnma ve barýnma gibi ihtiyaçlarýnýn bir kýsmýnýn karþýlanmasýnda yaygýn olarak kullanýlmaktadýr. Dünya nüfusunun hýzla artmasý, insan- larýn gereksinmelerini karþýlamak amacýyla bitkisel kay- naklarý bilinçsizce kullanmasý, arazi açmalarý, yerli (geleneksel) çeþitlerin yerini ýslah edilmiþ çeþitlerin almasý, yabancý ot ilaçlarýnýn kullanýmý, üretim yapmak yerine doðadan sökerek tüketme, tabii afetler, þehirleþme ve endüstrileþme bitki gen kaynaklarýnýn azalmasýna ve hýzla kaybedilmesine neden olmaktadýr. Gerek tarýmsal üretimin artýrýlmasý için yeni çeþitlerin geliþtirilmesi, gerekse ham madde durumundaki doðal (yabani) bitki türlerinin erozyona uðratýlmadan gelecek nesillere aktarýlmasý, mevcut bitkisel çeþitliliðin saklanmasý ve korunmasý ile mümkün olabilecektir. Ýnsanoðlu tarýma baþladýðý ilk yýllardan bu yana, doðada mevcut bitkisel kaynaklarý tüketim amaçlarýna göre kültüre alýp bugün de kullanmakta olduðumuz tür- lere ait çeþitleri geliþtirmiþtir. Bitki türlerindeki genetik çeþitliliðin yoðun olduðu yöreler Bitki Gen Merkezi (1), gen merkezleri içinde çeþit zenginliði gösteren küçük alanlar da Mikro Gen Merkezi olarak tanýmlanmýþtýr (2). Bazý araþtýrýcýlar yaptýklarý çalýþmalarda, dünya üzerinde 12 farklý gen merkezi bulunduðunu belirtmiþlerdir (3, 4). Belirlenen bu merkezlerdeki bitki türlerinin yukarýda belirtilen nedenlerle kaybolduðu bilim adamlarý tarafýn- dan, 19. yüzyýlýn baþlarýnda fark edilerek, genetik kay- naklarýn tespit edilmesi ve muhafaza altýna alýnmasý amacýyla ilk kez 1898 yýlýnda ABD'de Tarým Bakanlýðýna baðlý "Tohum ve Bitki Introdüksiyon Ünitesi" kurulmuþ ve ülkenin deðiþik yerlerinden yüz binlerce bitki örneði toplanmýþtýr. ABD'nin arkasýndan diðer ülkelerde de bu tip kuruluþlar faaliyete geçmiþtir. Gen kaynaðý toplama çalýþmalarýnýn uluslararasý düzeyde düþünülmesi gerek- tiði fikri ilk kez 1961 yýlýnda Dünya Tohum Yýlý nedeniyle yapýlan Birleþmiþ Milletler Gýda Tarým Orga- nizasyonu (UN-FAO) Teknik Konferansýnda ortaya atýlmýþtýr. Yapýlan toplantýda genetik yönden çeþitliliðin bulunduðu belirli yerlere uluslararasý merkezlerin kurul- masýna karar verilmiþtir. Bu kararýn arkasýndan bitki genetik kaynaklarýnýn tespiti, toplanmasý ve muhafazasýna yönelik çalýþmalar yapmak üzere Uluslararasý Bitki Gen Kaynaklarý Araþtýrma Enstitüsü'leri kurulmuþtur. Bugün için dünya'da bitki genetik kaynaklarýný araþtýrmak üzere uluslararasý düzeyde kurulmuþ önemli 7 merkez bulun- maktadýr. Bu merkezler ABD'deki USDA, Kolombiya'- daki CIAT (Uluslararasý Tropik Tarým Merkezi), Ýngiltere-Cambridge Üniversitesinde'ki baklagiller kolek- siyonu, Suriye'de ICARDA, Fransa'da INRA, Taiwan'da- ki Asya Sebzecilik Araþtýrma ve Geliþtirme Merkezi (AVRDC) ve Rusya'daki Vavilov Enstitüsü'dür(5, 6, 7). Bitki genetik kaynaklarýnýn muhafazasý, yani korunup saklanabilmesi için belirlenmiþ bu stratejilerin gerçekleþtirilebilmesi için Uluslararasý Bitki Genetik Kaynaklarý Kurulu (IBPGR)'nun önderliðinde gözlem , kaynak toplama, muhafaza ve bilgi depolama konusunda ayrý ayrý standartlar hazýrlanmýþtýr. Böylece bugün dünya- da mevcut gen bankalarýnda uluslararasý standartlara uyulmakta ve gen bankalarý arasýndaki uyum saðla - nabilmektedir. Ülkemizde kültür bitkilerinde gen kaynaðý belirleme ve toplama çalýþmalarý kiþisel çalýþmalarla baþlamýþtýr. Ýlk gen kaynaðý toplama çalýþmalarý Mirza Gökgöl tarafýndan baþlatýlmýþtýr. Gökgöl buðday, çavdar, taþ yoncasý ve patates gibi türler üzerindeki çalýþmalarý sýrasýnda(1929, 1930, 1935, 1939, 1955) oldukça fazla sayýda herbaryum örneði toplamýþ olup bugün bunlarýn bir kýsmý Ýzmir'deki Cilt: 10 Sayý: 39 (2001), 25 - 30 Dr. Ahmet BALKAYA Ondokuz Mayýs Üniversitesi Ziraat Fakültesi Bahçe Bitkileri Bölümü, SAMSUN Prof. Dr. Ruhsar YANMAZ Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Bahçe Bitkileri Bölümü, ANKARA Bitki Genetik Kaynaklarýnýn Muhafaza Ýmkanlarý ve Tohum Gen Bankalarýnýn Çalýþma Sistemleri ÖZET Bitki gen kaynaklarýnýn günümüzden geleceðe aktarýlmasý, bunlarýn korunmasý ve saklanmasý ile mümkün olacaktýr. Bu amaca yönelik olarak deðiþik muhafaza yöntemleri kullanýlmaktadýr. Bu makalede; bitki genetik kaynaklarýnýn muhafaza yöntemleri, ülkemizdeki gen kaynaklarý çalýþ- malarýnýn durumu ve önemli muhafaza yöntemlerinden tohum gen bankalarýnýn çalýþma sistemleri incelenmiþtir. Anahtar Kelimeler: Bitki genetik kaynaklarý, gen bankasý, in situ ve ex situ muhafaza. Conservation Facilities of Plant Genetic Resources and Working Systems of Seed Gene Banks ABSTRACT The transfer of existing plant genetic resources to future generations is only possible through their protection and conservation. For this pur- pose different conservation methods are follewed. In this review, conservation methods of plant genetic resources, position of research activities on plant genetic resources in Turkey and working systems of seed gene banks out of the important conservation methods. Keywords: Plant genetic resources, gene bank, In situ and exsitu conservation. DERLEME