Felsefe Dünyası, 2002/ 1, Sayı35zyxwvutsrqponmlkjihgfedcbaZYXWVUT ORHON YAZITLARINDAKİ "BİLGE " TERİM İ ÜZERİN E zyxwvutsrqp Y.Doç. Dr. Ahmet Kamil CİHAN * Giriş Bu yazıda, "bilge" terimi, Milattan sonra 726'da Tonyukuk, 732'de Kül Tigin ve 734'de Bilge Kağan adına dikilen yazıtlardan hareketle incelenmiştir. II. Göktürk Dev letinin yönetici kadrosunca yazdırılan bu eserler, Moğolistan'daki eski Orhon ırmağının civarında bulundukları için, Orhon yazıtları adıyla anılmışlardır. Birbirine yakın dönem lerde, birlikte icraatta bulunan insanlar tarafından yazıya aktarıldığından, bütünlük taşı dığı düşünülmüş ve beraber incelenmeleri faydalı görülmüştür. Bilgenin, oluşmuş bir an lama atıfta bulunduğu anlaşıldığından, başlıkta "terim" sözcüğü kullanılmıştır. Yazıtlarda geçen bilge sözcüğünü, Necip Asım "alim"; "H . Namık Orkun "hakîm, akıllı, bilgili"; Muharrem Ergin "bilgili, bilici"; Talat Tekin "akıllı"; İbrahi m Kafesoğlu "tedbirli, ihtiyatlı ve ileri görüşlü" 1 ; Aydın Taneri "siyaset ve idarede hakîm" 2 olarak karşılamışlardır. Fakat, yazıtlarda geçen "bilge"nin kavramsal çerçevesinin incelenme miş olması, düşünce tarihimiz için bir boşluk ve eksiklik olarak görülmüş ve bizi, bu ça lışmaya sevk etmiştir. Belli bir dönemdeki "bilge" fikrinin ortaya konmasının, düşünce tarihimizin bir boyutuna küçük de olsa katkı sağlayacağı düşünülmüştür. Orhon Yazıtlarından çok daha önceleri, Mete döneminde "bilge" kavramının, dev let yönetimiyle ilgili kullanıldığı belirtilebilir. "Mete'nin kurduğu devlet teşkilatında, sol ve sağ bilgeliği diye ikili bir düzen vardı" 3 . Sol ve Sağ, yani Doğu ve Batı bölgelerinin başında bulunan yönetici, "bilge" unvanını kullanır ve doğu bilgesi veliaht olarak görü lürdü 4 . Göktürklerin, bu anlayışa sahip çıktıkları ve devam ettirdikleri söylenebilir. Söz gelişi, İ lteriş'i n oğlu Mogilan, doğu bilgesi olarak görev yaptı ve sonra "Bilge Kağan" unvanıyla devletin başına geçti 5 . Erciyes Üniversitesi, İlahiya t Fakültesi Öğretim üyesi. 1 İ brahi m Kafesoğlu, Türk Milli Kültürü, Ankara 1977, 247 248. 2 Aydın Taneri, Osmanlı Devletinin Kuruluş Döneminde Hükümdarlık Kurumunun Gelişmesi ve Saray Haya tı Teşkilatı, Ankara 1978, 18. 3 Bahaeddin ögel, Dünden Bugüne Türk Kültürünün Gelişme Çağları, 3. Baskı, İstanbu l 1988, 662. 4 Ögel, 88; Abdulkadir Donuk, Eski Türk Devletlerinde ldari Askeri Unvan ve Terimler, İ stanbu l 1988, 8. 5 Ögel, 129 130; Les Nikolayeviç Gumilöv, Eski Türkler, Çeviren: D. Ahsen Batur, İstanbu l 1999, 399. Bil ge Kağan'ın asıl adını Mogilan olarak tespit edilmiştir.zyxwvutsrqponmlkjihgfedcbaZYXWVUTSRQPONML 89