3173 OSMANLI POLİTİK ELEŞTİRİ GELENEĞİNDE ZİYA PAŞA’NIN ZAFERNÂME’Sİ TURAN, Namık Sinan * TÜRKİYE/ТУРЦИЯ In Patria natus non est propheta vocatus Kimse anayurdunda peygamber olamaz. ÖZET Toplumsal yapıda beliren çelişki ve çalışmalar dolayısıyla ortaya çıkan muhalefet hareketleri belli bir programın ifadesi olarak ya da olmayarak eleştiri hakkını kullanırlar. İster yazılı olsun ister sözlü olsun eleştiri, dozu farklılıklar göstermekle beraber, ya var olan siyasi yapının işleyişindeki aksaklıklara yöneltilmiştir ya da toplumsal yapıda günden güne, zamanın akışına paralel olarak gelişen değişim ve farklılıkların yarattığı yeni sorunları ele alabilir. Doğu’da ve Batı’da eleştiri, politik metinlerin yanı sıra edebî metinlere de biçim vermiştir. Cicero’nun Scipio’nun Rüyası’nda kullandığı yöntemin benzerini 1561 ile 1628 yılları arasında yaşayan Veysî’nin kaleme aldığı Hâbnâme’de görmek mümkündür. Edebiyatçı sanatsal yaratının yanı sıra, sahip olduğu yeteneği yaşadığı çağın aksaklıkları karşısında eleştiri malzemesi olarak kullanma imkânına da sahip kimsedir. Gerek divan edebiyatında gerekse halk edebiyatındaki ürünlere bakıldığında gündelik gelişmelerden ya da politik durumdan memnun olmayan şairlerin halkın duygularına tercüman olacak biçimde eleştiri oklarını yönelttikleri görülmektedir. Aralarında Figanî ya da Nef’i gibi isimlerin yer aldığı bazıları, bunun bedelini yaşamlarıyla ödemişlerse de eleştiri toplumsal yaşam içinde daima varolmuştur. XIX. yüzyıl Osmanlı dünyasında da değişim ve dönüşüm hareketleri taraftarlarıyla karşıtları arasında şiddetli düşünsel mücadelelerin yaşandığı bir atmosfere sahip olmuştur. Tanzimatçı ekip Yeni Osmanlılarca toplumsal ve politik açılardan eleştirilmiştir. Eleştiri bu dönemde gazete köşelerinden, kahvehane sohbetlerine, edebiyatçıların hicivlerine kadar gündelik yaşam içinde geniş bir yer edinmiştir. Dönemin edebi ürünleri içinde eleştirinin en iyi örneklerinden biri Ziya Paşa’nın Zafernamesi’dir. Ziya Paşa bu eserinde, Girit bunalımı karşısında izlediği politikadan ötürü, Ali Paşa’yı hicvetmektedir. Ancak, onun izlediği yöntem geçmişteki örneklere benzerliği kadar farklılıklar da içermektedir. Her * Yrd. Doç. Dr., İÜ, İktisat Fakültesi, Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler Bölümü. e-posta: sinan1972@hotmail.com