KSÜ. Fen ve Mühendislik Dergisi, 9(2), 2006 KSU. Journal of Science and Engineering 9(2), 2006 61 Kahramanmaraş Doğal Agregalarının Mühendislik Özellikleri Hüseyin TEMİZ a , Hanifi BİNİCİ a , Mehmet Nuri BODUR b , Osman KARA a a KSÜ, Mühendislik ve Mimarlık Fakültesi, İnşaat Mühendisliği Bölümü, Kahramanmaraş b KSÜ, Mühendislik ve Mimarlık Fakültesi, Jeoloji Mühendisliği Bölümü, Kahramanmaraş ÖZET: Bu çalışmada Kahramanmaraş ve Gaziantep’te önemli oranda kullanılan agregaların değişik özellikleri, ilgili TS standartlarına göre araştırılmıştır. Agregaların birim ağırlıkları, özgül ağırlıkları, su emme kapasiteleri, organik madde oranı, aşınma miktarları, granülometri eğrileri ve don etkisine karşı dayanımları deneysel olarak belirlenmiştir. Sonuçta, agregaların betona zarar verebilecek maddeler içerdiği, bu nedenle agregaların yıkanmadan kullanılmaması gerektiği görülmüştür. Agregaların düzenli tane dağılımına ve don etkisine karşı yeterli dirence sahip olduğu görülmüştür. Anahtar Kelimeler: Agrega, tane dağılımı, petrografik analiz, fiziksel özellikler. Engineering Properties of the Natural Aggregates in Kahramanmaraş ABSTRACT: In this paper the properties of aggregates used in the city of Kahramanmaraş and vast amount of Gaziantep were investigated. The properties of unit weight, specific gravity, water absorption capacity, organic impurities, abrasion, gradation curves of aggregates were determined. The washing-sieving system must be used to remove materials which can be harmful to the concrete from the aggregates. It was observed that they have enough resistance against to freezing effects and sieve analysis the requirements of TSE. Keywords: Aggregate, particle size distribution, petrography analyses, physical properties. GİRİŞ Agrega; yaklaşık olarak betonun % 75’ini oluşturan ve betonun iskeletini teşkil eden değişik boyutlara sahip mineral maddedir. Agregalar, inşaat sektöründe ya doğrudan ya da başka maddelerle birleşerek yeni bir malzemenin bileşeni olarak kullanılmaktadır. Betonun dayanım ve dayanıklılığına etki eden önemli faktörlerden biri agregadır. Agrega, betonun işlenebilirliği, dayanımı ve geçirgenlik gibi özellikleri üzerinde etkili olduğu bilinmektedir (Postacıoğlu, 1987). Betonun kırılmasına, agrega kırılması ve aderans sökülmesi neden olmaktadır (Pul, 1994). Özellikleri tam olarak bilinmeyen bir agregayla üretilecek betondan istenilen faydanın sağlanması mümkün olmayabilir. Beton özelliklerinin istenilen değerleri alabilmesi için agrega karakteristiklerinin gerekli koşulları sağlaması gerekir (Postacıoğlu, 1987). Agrega özelliklerinin iyi bilinmemesi, agreganın potansiyeline uygun olmayan beton üretimi yapılmasına neden olabilir. Daha az malzemeyle aynı işlev yerine getirilebilecekken, agreganın potansiyelinden düşük düzeyde faydalanılması sonucu daha fazla malzeme kullanılacaktır. Böylece bir miktar malzemeye gereksiz işçilik yapılırken, diğer yandan da bir miktar potansiyel atıl kalacaktır. Bu, özellikle ülkemiz gibi gelişmekte olan ve mevcut kaynaklarını en verimli şekilde kullanması gereken ülkeler için dikkat edilmesi gereken önemli bir konudur. Kahramanmaraş’ta normal beton yapımında doğal agregalar kullanılmaktadır. Kahramanmaraş Merkez İlçe, yakın ilçeler ve Gaziantep’in geleneksel ve hazır beton agrega ihtiyacının önemli bir bölümü, Aksu Nehri ve Erkenez Çayı üzerinde işletilmekte olan kum ocaklarından temin edilmektedir. Aksu Nehri 162 km uzunluğunda ve ortalama 40 m genişliğindedir. Nehir, yer yer 35-40 metreye ulaşan agrega katmanı derinliğiyle, yaklaşık 100 milyon m 3 toplam agrega rezervine sahiptir. İki yanındaki arazilere bıraktığı malzemeler de dikkate alınacak olursa rezervin çok daha fazla olacağı tahmin edilebilir. Ancak, Aksu Nehri’nin suyu Pazarcık yakınlarında Kartalkaya barajıyla tutulduğu için; baraj, alt kesimlere malzeme taşınmasını engellemektedir. Barajdan az miktarda su bırakıldığından nehrin alt kesiminde de malzeme taşınması gerçekleşmemektedir. Bu yüzden agrega olarak kullanılabilecek malzeme rezervi, nehrin her kesimi için sabit kalmaktadır. Erkenez Çayı 41 km uzunluğunda, 20 m genişliğinde ve ortalama 10 m derinliğinde agrega katmanına sahip olduğu dikkate alınırsa, yatağının yaklaşık 8 milyon m 3 agrega rezervlerine sahip olduğu tahmin edilebilir. MATERYAL ve METOT Araştırmanın ana materyalini Aksu 1 ve 2 ile Erkenez kum ocaklarından temin edilen agregalar oluşturmaktadır. Agrega numuneleri, her ocaktan TS EN 932-1’de verilen yöntem dahilinde, deneylere yetecek kadar (350-400 kg) toplanarak oluşturulmuştur (Anonim, 1997). Bu araştırmada uygulanan diğer test yöntemleri, Türk Standartlarında mevcut olan yöntemler olup, şöyle sıralanabilir: elek analizi (granülometrik analiz) TS 3530 (Anonim, 1997), sıkışık birim ağırlık ve gevşek birim ağırlık TS 3529 (Anonim, 1980), hafif madde oranı TS 3528 (Anonim,1980), organik madde oranı TS 3673 (Anonim, 1982), özgül ağırlık ve su emme oranı TS 3526 (Anonim, 1980), dona dayanıklılık TS 3655 (Anonim, 1980), aşınma TS 3694 (Anonim, 1981), ince madde oranı TS 3527 (Anonim, 1980), yüzey nemi oranı TS 3523 (Anonim, 1980), tane şekli sınıfı TS 3814 (Anonim, 1983) ve petrografik analiz TS 10088 (Anonim, 1992) dir.