İzmir ve Çanakkale Açıklarından (Ege Denizi) Yakalanan Sıçrayan Kefal Balığı, Liza saliens (Risso, 1810), (Mugilidae)’nın Helmintleri Üzerine Bir Ön Çalışma Hatice ÇELİK 1 , Hesna YAKA GÜL 1 , F. Banu YALIM 2 , Serdar DÜŞEN 1 1 Pamukkale Üniversitesi, Fen – Edebiyat Fakültesi, Biyoloji Bölümü, Zooloji Anabilim Dalı, Kınıklı Kampüsü, Denizli/Türkiye 2 Akdeniz Su Ürünleri Araştırma Üretme ve Eğitim Enstitüsü Müdürlüğü, Kepez Birimi, Antalya/Türkiye (E-mail: hcelik101@posta.pamukkale.edu.tr, hyaka06@posta.pamukkale.edu.tr, sdusen@pamukkale.edu.tr, fatmabanu.yalim@gthb.gov.tr) ÖZET Bu çalışma, Eylül 2014-Mart 2015 tarihleri arasında Ege Denizi kökenli (İzmir ve Çanakkale açıkları) 50 adet sıçrayan kefal balığı örneğinin Liza saliens (Risso, 1810)’nın helmintlerinin araştırılmasını kapsamaktadır . Liza saliens’te Monogenea’dan 1 tür (Microcotyle mugilis), Acanthocephala’dan 1 tür (Neoechinorhynchus agilis) ve Nematoda’dan 2 farklı taksona (Contracaecum sp. ve Philometra sp.) ait helmintler gözlenmiştir . Çalışma sonucunda elde edilen verilere göre Liza saliens, Microcotyle mugilis, Philometra sp. ve Contracaecum sp. taksonları için Türkiye’den yeni konak kaydı olarak belirlenmiştir . Anahtar Kelimeler: Acanthocephala, Ege Denizi, Kefal, Monogenea, Nematoda, Liza saliens GİRİŞ Deniz ve iç sularımızda canlı yaşamın sayıca ve türce giderek azalması, kirliliğin, yanlış yapılaşmanın, aşırı avlanmanın, yanlış teknoloji kullanmanın en önemli belirtileridir (Kılıçaslan, 2007). Farklı abiyotik ve biyotik kompozisyona sahip denizlerle 3 tarafı çevrili olan ülkemizde, denizel mahsuller ekonomik girdinin önemli bir kısmını teşkil etmektedir. Sucul ekosistemlerde besin zincirinin son basamaklarında yer alan ve insanlar için önemli bir protein kaynağı olan balıklar farklı parazit türlerine konaklık ederler (Gürkan ve Özan, 2012). Denizden çıkarılan pek çok organizma, özellikle de balıklar, beraberinde parazitik organizmaları ve bu organizmalardan kaynaklanmış bazı sorunları da gemilerin güvertesine çıkarabilmektedir . Ekonomik ve ekolojik kayıpların önlenmesi ise bu parazitlerin biyoloji ve ekolojilerinin aydınlatılması ile mümkündür . Alınacak önlemlerin belirlenmesinin öncesinde ise paraziter organizmaların doğru tanınması bilimsel bir gerekliliktir. Bir ön çalışma niteliğindeki bu çalışmada, Liza saliens’te rastlanan helmint faunasının tespiti amaçlanmıştır . Çalışma sonucunda erişilen bulguların, sıçrayan kefal (Liza saliens)’e ait parazit faunasına katkı sağlaması amaçlanmaktadır . MATERYAL VE YÖNTEM Araştırma materyalini oluşturan ve Çanakkale ve İzmir açıklarından yakalanan Liza saliens örnekleri Eylül 2014 ve Mart 2015 tarihleri arasında Denizli balık halinden günlük olarak temin edilmiştir . Yaklaşık 7 aylık araştırma periyodunda her ay 4 ila 12 arasında değişen sayılarda olmak üzere toplamda 50 adet balık incelenmiştir . Laboratuvara getirilen ve ölçümleri alınan örneklerin ventral tarafı yukarı gelecek şekilde elde tutularak anüsten anteriora doğru makasla açılmış ve iç organları çıkartılmıştır . Göğüs ve karın boşluğundaki organlar olası helmint varlığı ihtimaline karşılık incelenmiştir . Sonra akciğer, karaciğer, kalp ve sindirim kanalı çıkartılmıştır (Şekil 1a). Bu organların, içinde distile su bulunan petrilere alınarak stereo- mikroskop altında diseksiyon iğnesi yardımıyla detaylı parazit taramaları yapılmıştır . Preparatları hazırlanan helmintler daha sonra ışık mikroskobu altında incelenmiş ve tür tespitleri yapılmıştır (Şekil 1b, Şekil 1c, Şekil 1d, Şekil 1e). Helmint örneklerin teşhisinde temel ve güncel kaynaklardan (Yamaguthi, 1961; Yorke ve diğ., 1962; Yamaguthi, 1963a; Yamaguthi, 1963b; Olsen, 1986; Anderson, 2000; Anderson ve diğ., 2009; Gibbons, 2010) yararlanılmıştır . Şekil 10. Microcotyle mugilis (anterior) Şekil 6. Philometra sp. (anterior) Şekil 7. Philometra sp. (posterior) Şekil 3. N. agilis ♂ (posterior) Şekil 2. N. agilis (anterior) Şekil 9. Contracaecum sp. (posterior) Şekil 8. Contracaecum sp. (anterior) Helmint Grubu Gelişim Dönemi Enfeksiyon Bölgesi Prevalans (%) Intensity Bolluk Min.-Mak. MONOGENEA Microcotyle mugilis Ergin S 2 5 0.1 5 NEMATODA Contracaecum sp. Ergin K, B 14 1.57 0.22 1-2 Philometra sp. Ergin G 2 1 0.02 1 ACANTHOCEPHALA Neoechinorhynchus agilis Ergin B 16 3.87 0.62 1-10 BULGULAR Araştırma materyalini oluşturan L. saliens’e ait bireyler Eylül 2014 ile Mart 2015 tarihleri arasında Denizli balık halinden temin edilmiş ve toplamda 50 balık örneği incelenmiştir . Çalışmanın sonucunda elde edilen verilere göre, Monogenea’dan Microcotyle mugilis (Şekil 10- 11) solungaçtan, Acanthocephala’dan Neoechinorhynchus agilis (Şekil 2-3-4-5) ince bağırsaktan, Nematoda’dan Contracaecum sp. (Şekil 8-9) karaciğer ve bağırsaktan, ayrıca Philometra sp. (Şekil 6-7) gonaddan tespit edilmiştir (Tablo 1). Şekil 1: Balık örneklerinin diseksiyon ve preparasyon işlemleri. a: Disekte edilen balıkların incelenmek üzere petriye alınması, b, c: Tespit edilen helmintlerin boyanma aşamaları, c, d: Boyanan helmintlerin preparat yapılması, e: Preparat haline getirilen helmintlerinin ışık mikroskobunda incelenmesi a b c d e Şekil 5. N. agilis (♀) yumurtalarının görünümü Şekil 11. Microcotyle mugilis (posterior) Tablo 1. Liza saliens’e ait helmintlerin infeksiyon datası Şekil 4. N. agilis ♀ (posterior) TARTIŞMA VE SONUÇ Tespit edilen örneklerde baskın helmint türü Neoechinorhynchus agilis olup, incelenen helmintlerin % 16’sında gözlenmiştir . Bulunma oranı yüksek olan diğer taksonlar sırasıyla Contracaecum sp. incelenen helmintlerin % 14’ünde; Philometra sp. % 2’sinde ve Microcotyle mugilis ise incelenen helmintlerin % 2’sinde bulunmuştur (Tablo 1). Literatür taraması sonucunda L. saliens’in helmintleri üzerine iki çalışmaya rastlanılmıştır . Merelle ve Garippa (2001)’nın Sardinia (Doğu Akdeniz)’da yapmış oldukları çalışmada Monogenea’dan 5 takson (Ligophorus acuminatus, L. heteronchus, L. macrocolpos, L. minimus, Ergenstrema sp.) ve Acantocephala’dan 1 tür (N. agilis) bulunmuştur . Yapmış olduğumuz çalışmada ise Merelle ve Garippa’dan farklı olarak M. mugilis türü tespit edilmiş olup, N. agilis ise her iki çalışmada da tespit edilen türdür . Keser ve diğerlerinin (2007) Çanakkale Boğazı’nda yapmış oldukları çalışmada L. saliens’in de içinde yer aldığı 9 balık türü helmintolojik olarak incelenmiştir . Yapılan bu çalışmada L. saliens’e ait 20 örneğin incelenmesi sonucunda N. agilis’e ait bireyler bağırsaktan tespit edilmiştir . Keser ve diğerlerinin yapmış olduğu çalışmaya paralel olarak N. agilis türü tarafımızdan yapılan çalışmada da bulunmuşken; M. mugilis, Philometra sp. ve Contracaecum sp. taksonları Keser ve diğerlerinin yapmış olduğu çalışmadan farklı olarak tarafımızdan saptanmıştır . Sonuç olarak, Liza saliens için Microcotyle mugilis, Philometra sp. ve Contracaecum sp. taksonları Türkiye’den yeni konak kaydı olarak belirlenmiştir . Bir ön çalışma niteliğinde olan bu araştırmada elde edilen sonuçların, yapılacak diğer araştırmalar için bir kaynak oluşturması ve biyolojik çeşitliliğe katkı sağlaması beklenmektedir. B: Bağırsak; G: Gonad; K: Karaciğer; S: Solungaç KAYNAKLAR 1. Anderson, R. C., Nematode Parasites of Vertebrates: Their Development and Tranmission (2. Edition), Wallingford, Oxon, U.K: CABI Publishing, 650, (2000). 2. Anderson, R. C., Chabaud, A. G., Willmott, S., Key to the Nematode Parasites of Vertebrates, Archival Volume, London, U.K: CABI Publishing, 463, (2009). 3. Gibbons, L. M., Key to the Nematode Parasites of Vertebrates, Supplementary Volume, London, U.K: CABI Publishing, 416, (2010). 4. Gürkan, Ü., Ozan, S. T., ‘’Susurluk Çayı (Bursa- Balıkesir)'ndaki Tatlı Su Kefali (Squalius cephalus L.)'nin Helmint Faunası’’, SDU Journal of Science (E-Journal), 7 (2), 77-85, (2012). 5. Keser, R., Bray, R. A., Oğuz, M. C., Çelen, S., Erdoğan, S., Doğutürk, S., Aklanoğlu, G., Martı, B., ‘’Helminth Parasites of Digestive Tract of Some Teleost Fish Caught in the Dardanelles at Çanakkale, Turkey’’, Helminthologia, 44, 4, 217-221, (2007). 6. Kılıçaslan, M. O., ‘’Yamula Baraj Gölü (Kayseri)’nde Yaşayan Bazı Ekonomik Balık Türlerinde Parazitolojik İncelemeler’’, Yüksek Lisans Tezi, Çukurova Üniversitesi, Adana, 42, (2007). 7. Merella, P., Garippa, G., ‘’ Metazoan Parasites of Grey Mullets (Teleostei: Mugilidae) from the Mistras Lagoon (Sardinia, Western Mediterranean)’’, Scientia Marina, 65 (3), 201-206, (2001). 8. Olsen, W. O., Animal Parasites, Their Life Cycles and Ecology, New York: Dover Publication Inc., 562, (1986). 9. Yamaguti, S., Systema Helminthum, The Nematodes of Vertebrates Part I, New York: Interscience Publishers, 679, (1961). 10. Yamaguti, S., Systema Helminthum, The Acanthocephala of Vertebrates, New York: Interscience Publishers, 423, (1963a). 11. Yamaguti, S., Systema Helminthum, Monogenea and Aspidocotylea, Volume IV, London: Intersciences Publishers, 286-290, (1963b). 12. Yorke, W. Ve Maplestone, P. A., The Nematode Parasites of Vertebrates, New York: Hafner Publishing Company, 563, (1962).