„Demokracja. SamorządnoĞć. Prawo” (redakcja): Krzysztof Bondyra, , Tadeusz Buksiński, Jarema Jakubowski, Wyd.Naukowe Instytut Filozofii, Poznań 2007 1 Andrzej W. Nowak Responsywność a samorządność –wokół idei „społeczeństwa aktywnego Amitaia Etzioniego Wstęp Wspólnoty lokalne a państwo, centralizacja a samorządnoĞć na stopniu lokalnym, to problemy, które długi okres czasu nie zajmowały centralnego miejsca w filozofii politycznej. Sytuacja ta zmieniła się pod wpływem renesansu idei społeczeństwa obywatelskiego 1 . Spór pomiędzy liberałami a komunitarianami uĞwiadomił wagę wspólnotowoĞci, jako fundamentu myĞli społecznej i politycznej. Nie bez znaczenia są też dyskusje toczone wokół pojęcia i zjawiska globalizacji. Spowodowały one, iż pojęcie państwa narodowego nie jest już oczywistym poziomem analizy. 2 Problemy podniesione w ramach wyżej zarysowanych pól dyskusji spowodowały, że wzmogło się zainteresowanie innymi poziomami uprawiania filozofii politycznej niż poziom państwa narodowego. Stanowiło to wyzwanie dla wąsko rozumianej liberalnej myĞli politycznej. Pojęcie społeczeństwa obywatelskiego jest szczególnie ważne, gdy uĞwiadomimy sobie genetyczny związek tej idei z pojęciem samorządnoĞciŚ To, że obywatelem mógł być jedynie ten, kto ponosi polityczną odpowiedzialnoĞć – czy to w gminie, w mieĞcie, w obrębie stanu, w obrębie terytorium, państwa czy jako Książe – i że obywatelem może być jedynie ten, kto sprawuje władzę, - czy to nad sobą samym czy nad innymi, albo naprzemiennie z innymi: w tym aspekcie 1 Nie bez znaczenia jest fakt, jakim dla odnowienia zainteresowania pojęciem społeczeństwa obywatelskiego był ruch solidarnoĞci oraz przełom 1989 roku. Związki pomiędzy pojęciem społeczeństwa obywatelskiego a samorządnoĞcią (w tym terytorialną) są złożone. W niniejszym tekĞcie traktuję samorządnoĞć (w tym terytorialną), jako składowy element rozwiniętego społeczeństwa obywatelskiego. Szerzej na temat związków obu pojęć wypowiada się Barbara Gąciąrz w książce Instytucjonalizacja samorządnoĞci. Aktorzy i efekty (szczególnie rozdziałŚ Samorządowa odpowiedź na wyzwania współczesnoĞciŚ demokracja lokal na i społeczeństwo obywatelskie), Wydawnictwo IFiS PAN, Warszawa 2004, s. 65 -74. 2 Krytycznie na temat koncentracji analiz prowadzonych w ramach nauk społecznych na poziomie państwa narodowego wypowiadał się Urlich Beck w pracy Władza i przeciwwładza w epoce globalnej - nowa ekonomia polityki Ğwiatowej. Wydawnictwo: Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2005. W książce tej występuje on przeciwko stanowisku, które okreĞla, jako nacjonalizm metodologiczny. Stanowisko to polega na ujmowaniu zjawisk społecznych z perspektywy państw narodowych. Stanowisko analogiczne zaprezentował dużo wczeĞniej Immanuel Wallerstein w swej socjologii wiedzy odwołującej się do dziedzictwa historycznej szkoły Annales. W swych pracach Unthinking Social Science, Nauki społeczne w 21 wieku (Open the Social Science) –oraz Koniec Ğwiata, jaki znamy postuluje porzucenie państwocentrycznej perspektywy analiz społecznych. Por. Immanuel Wallerstein, Unthinking Social Science: The Limits of Nineteenth Century Paradigm, Cambridge; Polity Press 1991, Immanuel Wallerstein, Otwórzmy nauki społeczne. Raport Komisji Gulbenkiana na rzecz restrukturyzacji nauk społecznych. W: Wyzwania wobec nauk społecznych u progu XXI wieku. Wydawnictwo Universitas. Kraków 1998, Immanuel Wallerstein, Koniec Ğwiata, jaki znamy, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2004.