Magdalena NATUNIEWICZ-SEKUŁA Instytut Archeologii i Etnologii PAN Pogranicze trzech światów Kontakty kultur przeworskiej, wielbarskiej i bogaczewskiej w świetle materiałów z badań i poszukiwań archeologicznych Warszawa 2006 Osady z okresu rzymskiego w Kołozębiu i Poświętnem. Studium krytyczne wyników wykopalisk Omawiane osady 1 (Kołoząb stanowisko 1 i 2; Poświętne stanowisko 1, obie miejscowo- ści w powiecie płońskim) odkryte zostały w kwietniu 1959 roku podczas badań powierzchnio- wych prowadzonych z ramienia Zakladu Polskiego Atlasu Archeologicznego ówczesnego Insty- tutu Historii Kultury Materialnej PAN. Badaniami kierował mgr Jerzy Pyrgała [PYRGAŁA, SZY- MAŃSKI 1962, 72-75]. Pierwsze systematyczne prace wykopaliskowe podjęte zostały na osadzie w Poświętnem w 1959 roku i kontynuowane były do 1964 roku. Natomiast osada w Kołozębiu badana była z przerwami. Ekspedycje podejmowano w latach 1961-63, 1967-70, 1975-76, w tym okresie sondażowo. Omawiane stanowiska należą do dużego zespołu osadniczego zloka- lizowanego w dolinie rzeki Płonki i Wkry w skład, którego wchodzą również cmentarzyska w Szpondowie, Dzierżążni i Kołozębiu stan. 3 (Rye. 1 - na mapie nie zaznaczono przytoczo- nych cmentarzysk). Łącznie podczas badań terenowych przebadano powierzchnię około 48 arów (Kołoząb stan. I) 2 oraz 45 arów (Poświętne stan. 1). W trakcie tych prac pozyskano mate- riały zabytkowe, które chronologicznie należy łączyć z epoką brązu, okresem przedrzymskim i rzymskim oraz wczesnym średniowieczem. Najliczniejszą grupę znalezisk tworzą obiekty z okresu rzymskiego. Doczekały się one częściowego omówienia w rozprawie doktorskiej Jerzego Pyrgały opublikowanej w 1972 roku. W pracy tej zostały szeroko omówione aspekty przyrodnicze, zmiany środowiskowe i gospo- darcze w obrębie analizowanego mikroregionu. W przytoczonej publikacji przeanalizowano również po części najbardziej charakterystyczne obiekty nieruchome. Analiza ta związana była z rekonstrukcją układu przestrzennego i typów zabudowy [PYRGAŁA 1972a, 129-159]. Niestety monografia nie dostarcza praktycznie informacji na temat pozyskanego materiału zabytkowego. Natomiast chronologia obiektów nieruchomych oparta została na podstawie bardzo ogólnych wyników pobieżnej analizy znalezionej w ich wypełniskach ceramiki oraz pojedynczych zabyt- ków wydzielonych. Sformułowane w ten sposób wnioski, zamieszczone w cytowanej pracy, w jej części, poświęconej datowaniu nie dają wystarczających podstaw do określenia czasu użytkowania osad [PYRGAŁA 1972a, 159-163]. 1. Stan źródeł Bazę źródłową niniejszego opracowania stanowią materiały odkryte na omawianych sta- nowiskach, a związane są przede wszystkim z osadnictwem z okresu wpływów rzymskich. Prze- ważającą część ruchomego inwentarza zabytków stanowi ceramika. Niestety kilkudziesięcioletni 1 Wymienione w tytule stanowiska opracowywane były przez autorkę niniejszego artykułu w ramach zada- nia planowego realizowanego w Zakładzie Archeologii Mazowsza i Podlasia Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w Warszawie w latach 2000-2002. Pierwotnym celem tego opracowania była próba omówienia i scharakteryzowania wewnętrznego rozplanowania osad na podstawie obiektów mieszkalnych i gospodarczych odkrytych na terenie tych stanowisk na podstawie zachowanej dokumentacji. 2 Do dzisiaj w pełni nie jasny jest stan rozpoznania stanowiska 2 w Kołozębiu, badanego sondażowo w la- tach 1961 i 1969-1970. Zlokalizowane jest około 400 m na północ od stanowiska 1. Z dokumentacji polowej zacho- wało się kilka rysunków jam odkrytych w 1970 roku. Natomiast materiał zabytkowy tworzy kilkadziesiąt fragmen- tów ceramiki i polepy. Nie wykluczone jest zatem, że ze względu na niedużą różnicę w odległości oba stanowiska mogą stanowić pozostałość pojednej dużej osadzie. 115 http://rcin.org.pl Pogranicze trzech światów 2006 pp. 115-144