II. Uluslararası Balkan Tarihi Araştırmaları Sempozyumu, 1-4 Mayıs 2014, Podgorica – Karadağ, "Balkanlarda Osmanlı Mirası ve Defter-i Hakani”, Cilt 1-2, Bölüm VII sayfa 729-757 1 XVII. YÜZYILDA KARADAĞ’IN COĞRAFİ, SOSYAL VE KÜLTÜREL ÖZELLİKLERİ ÜZERİNE EVLİYA ÇELEBİ’NİN NOTLARI Geographical, Social and Cultural Characteristics of Montenegro in 17 th Century, As Reflected in Evliya Çelebi’s Seyahatname Süleyman SÖNMEZ Recep EFE İsa CÜREBAL Abdullah SOYKAN Balıkesir Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, Coğrafya Bölümü, Balıkesir, Türkiye İletişim: recepefe@hotmail.com Özet Seyyah Evliya Çelebi, XVII. yüzyılın ortalarında Osmanlı İmparatorluğuna ait topraklarda yaptığı seyahatler sırasında Karadağ’ı da gezmiştir. 1663 yılında Belgrad’dan hareket ederek Titove Uzije (Uziçe) kenti ile birlikte Pljevlja’ya (Taşlıca) uğramış daha sonra Cotina vadisini izleyen yol ile Srbinje (Foça) şehrine gelmiştir. Buradan Bileca ve Trebinje’den geçerek Adriyatik kıyısındaki Dubrovnik’e (Dobravenedik) varmıştır. Kotor körfezi girişinde bulunan Osmanlılar’a ait Herceg Novi (Nova) kalesine gelen Evliya Çelebi, Osmanlı kuvvetleri ile birlikte Kotor körfezi kıyılarında bulunan Kotor ve Perast civarında Venedikliler ile yapılan savaşlara katılmıştır. Daha sonra Niksic (Nikşik) dağlarına, oradan da Gatajko Polje’ye (Gaçga Sahrası) ulaşmıştır. Evliya Çelebi’nin bu seyahatler esnasında bir kısmı Karadağ’ın komşuları olan Sırbistan, Bosna Hersek ve bir kısmı da Karadağ’da bulunan (Pljevllja ile Kotor körfezi yöreleri ve Niksic) beldelerde gördüklerine ait tasvirleri XVII. yüzyılda Karadağ’ın ve yakın çevresinin doğal peyzajını, beşeri hayatını ve siyasal durumunu yansıtması açısından çok önemlidir. Bu tasvirleri ve verilen bilgileri mevcut coğrafi şartlarla karşılaştırdığımızda Karadağ ülkesinin ve yakınlarının bazı yönlerden değiştiğini fakat bazı doğal ve beşeri özelliklerinin ise çok fazla değişmeden günümüze kadar gelmiş olduğu görülür. Bu tespitler Karadağ’ı, Karadağlıları, onların doğal ve kültürel coğrafyalarını anlamak bakımından ilginç ve önemlidir. Anahtar Kelimeler: Balkanlar, Coğrafya, Doğal ortam, Karadağ, Kültür 1. Giriş Beşeri ve doğal ortam özelliklerin tam olarak kayıt altına alınmadığı geçmiş dönemlerde sosyal, kültürel ve coğrafi özelliklerin araştırılmasında seyahatnameler önemli bir kaynak olarak ön plana çıkar. Geniş bir coğrafyada hüküm sürmüş olan Osmanlı İmparatorluğu’nda batılı ve doğulu birçok kişinin değişik amaçlarla yaptığı seyahatlere ait notlar ve kitaplar bulunmaktadır (Anonim 1963, Braudel 1989, Evliya Çelebi 1978, Harlow and Carter 2000, Piri Reis 1973, 1988). Seyahatler diplomatik, dini (hac), misyonerlik, ticari, askeri ve bilimsel amaçlarla yapılan yolculuklardır. Seyyahlar ziyaret ettikleri yerlerde gördüklerini yazıp kitap haline getirdiklerinde gezdikleri coğrafyalara ait birçok özelliği de bize aktarmış olurlar. 1453 yılına kadar Anadolu ve yakın çevresi ile ilgili yazılan seyahatnameler genellikle Bizans, Haçlı seferleri ve Hristiyanların Kudüs’e yaptıkları hac seyahatlerini ele almıştır (Van Der Vin 1980, ). XVI. Yüzyıldan itibaren Osmanlı İmparatorluğu’nun geniş bir alanı kontrolü altına almasıyla Osmanlı’ya duyulan ilgi arttı. Avrupa’da Türk korkusu ile Türk tutkusu karışımı bir durum ortaya çıktı (Findley 1999, Richards 1993). Bunun sonucunda Osmanlı topraklarında yapılan seyahatlerin amacı da değişmiştir (Yerasimos 1991, Said 1995, Schmidt 2002) Osmanlı coğrafyasına ait seyahatnameler içinde Avrupalı seyyahların önemli bir yeri