137 Dominik Ziarkowski Uniwersytet Ekonomiczny w Krakowie Jan Gwalbert Pawlikowski jako prekursor ochrony krajobrazu kulturowego w Polsce Wprowadzenie K rajobraz jest jednym z tych pojęć, które używane były w języku potocz- nym znacznie wcześniej zanim stały się przedmiotem naukowej releksji teoretycznej i badań szczegółowych. Dość powiedzieć, że już w XV wie- ku mianem krajobrazu określano nurt w malarstwie europejskim, zaś pierwszą naukową deinicję terminu sformułował dopiero w pierwszej połowie XIX wie- ku niemiecki geograf, Alexander von Humboldt (1769–1859). W jego ujęciu krajobraz stanowi swoistą syntezę, wynik działalności wszystkich elementów środowiska przyrodniczego oraz działalności ludzkiej 1 . Deinicja ta właściwie pozostaje aktualna do dzisiaj, choć była ona później rozwijana i wielokrotnie dyskutowana przede wszystkim w ramach badań geograicznych. W XX wieku krajobraz stał się przedmiotem większego zainteresowania także innych dzie- dzin: etnologii, socjologii, psychologii oraz architektury krajobrazu. W nauce ugruntował się podział krajobrazu na dwie podstawowe formy: natu- ralny oraz kulturowy. Trzeba zastrzec, że ma on znaczenie wyłącznie teoretyczne, gdyż w praktyce trudno umiejscowić granicę pomiędzy krajobrazem naturalnym, będącym tworem przyrody nieprzekształconej przez człowieka, a krajobrazem kulturowym, który powstaje jako wynik działalności ludzkiej w środowisku przy- rodniczym 2 . Z tego powodu w bardziej rozbudowanych typologiach krajobrazu zwykle bierze się pod uwagę stopień jego przeobrażenia przez człowieka. Jako 1 F. P l i t, Krajobraz kulturowy – czym jest?, Warszawa 2011, s. 36–38. 2 M. Degórski, Krajobraz jako obiektywna wizualizacja zjawisk i procesów za- chodzących w mega systemie środowiska geograicznego, [w:] U. Myga-Piątek (red.), Krajobraz kulturowy. Aspekty teoretyczne i metodologiczne, Prace Komisji Krajobrazu Kulturowego PTG nr 4, Sosnowiec 2005, s. 16. Dominik Ziarkowski Jan Gwalbert Pawlikowski jako prekursor ochrony krajobrazu kulturowego…