Alkış Bitigi. Kemal Eraslan Armağanı. (Ed. Bülent Gül), Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü, Ankara, 2015: 77-84. ARAP HARFLİ MOĞOLCA SÖZLÜKLERİN MOĞOL DİLİ TARİHİ AÇISINDAN ÖNEMİ * Bülent GÜL ** Giriľ Cengiz Han’ın liderliāinde Moāollar, XIII. yüzyılda çok büyük güce sahip olmaları ile birlikte, anayurtlarından Batı’ya doāru yapmıľ oldukları büyük fetih hareketinin siyasi ve tarihi sonuçlarının yanı sıra dilsel sonuçları da çok önemli olmuľtur ve bu fütuhat hareketi bir çok kavmi de derinden etkilemiľtir. Bu bildiride Moāolların bu büyük fetih hareketinin Moāol dili tarihi açısından önemi üzerinde durulacaktır. Moāolların Batı’ya göçleri neticesinde bugünkü Türkistan, Anadolu, Mısır, Irak, İran, Suriye gibi geniľ coārafyada büyük kültürel etkileľimler de görülmüľtür. Büyük Moāol seferinden önce bu sahalardaki kültürel ve dilsel etkileľime baktıāımızda, özellikle Türk Karahanlı Devleti’nin kurulması ile birlikte Türklerin Müslüman Arap ve İran toplumları ile karľılaľtıāını ve onlarla kültürel etkileľim içine girdiāini görürüz. Arap ve İran sahasında geliľmiľ bulunan sözlük ve gramer yazma geleneāinin etkisindeki Kaľgarlı Mahmud, Araplara Türkçeyi ve Türkleri öāretmek için Divan-ı Lügat’it Türk’ü yazmıľtır (1075). Bu geniľ coārafyada güç haline gelen Kıpçakların Memluk Devleti’ni kurması ile birlikte, özellikle Arap sözlük ve gramercileri, Memluk-Kıpçak sahasını dil ve sözlük çalıľmalarının yapıldıāı bir alan haline getirmiľlerdir. Memluk sahası gramer ve sözlükçülüāü özellikle Türk, Arap, Fars ve Moāol dillerine ait önemli eserler vermiľtir. Arap sözlükçülerinin ve gramercilerinin yaptıāı bu çalıľmalardan bazılarının sadece isimlerini vererek konumuzla olan baālantıları üzerinde duracaāız. Bir kısmı gramer-sözlük, bir kısmı da sözlük ľeklinde yazılmıľ olan bu eserler ľunlardır: Mukaddimet-ül Edeb, Kitab-ı Mecmu-ı Tercüman-ı Türki ve Acemi ve Mugali, Kitab Hilyet ül-Insan ve Helbet ül-Lisān (İbni Mühenna Lügati), Kitabü’l-İdrak li-Lisani’l-Etrak, Et- Tuhfetü’z-Zekiyye fi’l-Lügati’t-Türkiyye, Bülgatü’l-Müľtak fi Lugati’t-Türk ve’l Kıfçak, El- Kavaninü’l-Külliyye li-Zabti’l-Lugati’t-Türkiyye, Ed-Dürretü’l-Muzi’a fi’l-Lugati’t-Türkiyye. * Bu çalıľma Hacettepe Üniversitesi Bilimsel Araľtırma Projeleri Koordinasyon Birimince Desteklenmiľtir. Proje Numarası: SED-2015-8357. Bu makale, Moāolistan Bilimler Akademisi’nin 27-29 Ekim 2015 tarihlerinde Moāolistan’da düzenlediāi "GEREGE- Values of the Asian Civilization of 7-8 century of Hijri / 13-14 century" adlı sempozyumda “А рɤɥ Ԛٸچээ څٽчچٹٸٽэ ڂМڃٸڂڃл Хэл پٽڂ٧ڃлٽуٹы ڂМڃٸڂڃл Хэл پٽڂ٧ԛԛх ڂپٽ ٦уٵٹл ٹڂٵٵٸЭټлэх ч Хڃлڃٹٸڃٶл” adıyla Moāolca olarak sunulmuľ bildirinin yayımlanmamıľ Türkçe metnidir. Yardımlarından dolayı Ankbayaar Danuu ve Uāur Ľahin’e teľekkür ederim. ** Doç. Dr., Hacettepe Üniversitesi. E-posta: bulentg@hacettepe.edu.tr