11 Bartosz Brożek Naturalizm w filozofii średniowiecznej * Rozmaite doktryny i postawy teoretyczne, które określić można mianem „naturalistycznych”, odnaleźć da się we wszystkich okresach rozwoju filozofii. Przy pewnej dopuszczalnej interpretacji spór Platona z Arystotelesem był przecież pierwszą dyskusją antynaturalisty z naturalistą. Podobnie rzecz się ma z filozofią chrześcijańskiego średniowiecza; choć jest to bez wyjątku refleksja uprawiana w cieniu i na potrzeby teologii, dostrzec w niej można wątki, które zasługują na miano naturalistycznych. Trzeba oczywiście pamiętać, że naturalizm średniowiecz- ny nie przypominał – i nie mógł przypominać – tego, co naturalizmem zwie się dzisiaj. Celem tego eseju będzie zatem nie tylko próba scharakteryzowania śred- niowiecznego naturalizmu, lecz także wskazanie, czym różnił się on od swego współczesnego odpowiednika. Dla zrozumienia rozmaitych odmian średniowiecznej refleksji filozoficznej podstawowe znaczenie ma pojęcie natury. Okazuje się, że w zależności od tego, jak rozumiano naturę, odmiennie zarysowywano relację pomiędzy teologią (czyli refleksją nad Objawieniem) a filozofią naturalną (czyli refleksją nad światem) 1 . W poniższych rozważaniach przedstawię dwa kluczowe momenty w rozwoju myśli średniowiecznej – momenty, w których pojęcie natury przyjmowało nową treść i formę. Pierwszym z nich było powstanie i działalność szkoły z Chartres w XII w.; drugim – spór awerroistów łacińskich z paryskimi teologami pod koniec wieku XIII. Te dwie filozoficzne szkoły przyczyniły się do wypracowania pojęcia autonomicznej natury, a zatem wyznaczenia przestrzeni, w której operować mogli średniowieczni „naturaliści”. Było to przy tym pojęcie całkiem odmienne od tego, jak dziś rozumie- my naturę, o czym staram się przekonywać w końcowej części eseju. * Projekt został sfinansowany ze środków Narodowego Centrum Nauki przyznanych na podstawie decyzji numer DEC-2012/04/A/HS5/00655. 1 Warto dodać, że podobny problem rozważali filozofowie arabscy. Por. B. Brożek, The Double Truth Controversy. An Analytical Essay, Kraków 2010, s. 16–20; R.C. Taylor, “Truth Does Not Contradict Truth”: Averroes and the Unity of Truth, Topoi 2000, Vol. 19, No. 1, s. 3–16.