YENİ TÜRKİYE 55/2013 470 Afşar Türkleri (Güney Azerbaycan) Ağzı Talip Doğan* Giriş Afşar adının kökeni hakkında muhte- lif görüşler bulunmaktadır. Vámbéry, Afşar adının avşa- fiilinden türediğini ve bu suretle “toplayan, toplayıcı” anlamına geldiğini dü- şünür. Bu etimolojiyi, Caferoğlu (1966: 31) sadece bir tahmin olarak değerlendirir. Vám- béry, Afşar adına başka bir yerde ise “zaptiye neferi, mübaşir” anlamlarını verir. Németh, Kazan ve Kırım Türkçelerinde avş- fiilinin “müsaade etmek, itaat etmek” anlamların- dan hareketle Afşar adının “itaatli” demek olduğunu bildirir (Köprülü 1979: 8). Ferhat Zeynelov, Afşar sözünün “av meraklısı” anla- mına geldiğini dile getirir (Uzun 2002: 652- 653). Boy adı olarak ilk defa Divanü Lûgat-it- Türk’te 22 Oğuz boyu arasında, altıncı sırada Afşar şeklinde bahsedilir ve ayrıca damgaları- nın biçimi gösterilir (Atalay 1985: 55-56). XIII. asırdan sonra, bilhassa Moğol akınları sebebiyle, başta Anadolu olmak üzere birçok yere yayıldığı görülen Afşarlar, aynı zamanda İran’ı da yurt edinmişlerdir. İran’da XIV. asır ile XX. asır arasında uzanan hayatlarında, siyasî gelişmelere bağlı olarak iç göçlerle yer değiştirmek durumunda kal- mışlar ve çoğunlukla da göçebe yaşayışı be- nimsemişlerdir. Afşarlar bugün ise İran’da kalabalık Türk halklarından biri olmakla bir - likte, yine dağınık hâlde ve farklı bölgelere serpilmiş durumdadırlar. Genellikle Urmiye Gölü’nün kuzeybatı kıyıları, Hamse eyaleti- nin güney kısmı, dağlık bölgelerde Hamedan ile Kermanşah eyaletleri sınırları, Bocnurd’la Kuçan’ın güney çevresinde Sebzevar ile Ni- şabur arasındaki saha, Cumeyn’in kuzeyinde ve Kerman’ın güneyindeki bölgelerde (Cafe- roğlu 1966: 31) yarı göçebe, kısmen de yerle- şik durumda hayatlarını sürdürmeye devam ederler. Sümer (1965: 276), İran Afşarlarının boylarını; Mansur Beğ (Kuhgilûye) Afşarları, İmamlı Afşarları, Alplu, Usalu, Eberlu olarak tanıtmıştır. Uzun (2002: 652-657), İran’da yaşamakta olan Afşarları; Huzistan Afşarla- rı, Kazerün Afşarları, Kûh-Gîlûye Afşarları, Hamse Afşarları, Horasan Afşarları, Urmiye Afşarları, İmanlu Afşarları, Alplu Afşarları, Eberlü Afşarları şeklinde tasnif etmiştir. Eldeki çalışma, Ali Muhammedî Be- rence’nin 2000 (1379) yılında, Tahran’da ya- yınlanan Ferheng-i Darbü’l Meselhâ-yı Afşâr-ı Azerbaycan adlı eserine dayanmaktadır. 293 sayfadan oluşan eser, Güney Azerbaycan’da- ki Tikantepe (Tikap) Afşarlarının atasözlerini konu edinmektedir. Giriş yazısında, eserde yer verilen atasözlerinin özellikle Tikantepe 1 Afşarla- rından derlendiği kaydedilmiştir. Derlenmiş olan atasözleri, eserde önce Arap harfleriyle sunulmuştur. Daha sonra bu sözlerin, Latin harfleriyle okunuşu ve Farsça açıklamaları verilmiştir. Farsça açıklamalara başvurulma- sındaki amacın, atasözlerinin anlamlarının (*) Yrd. Doç. Dr., Necmettin Erbakan Üniversitesi Sosyal ve Beşeri Bilim- ler Fakültesi Dilbilim Bölümü Öğretim Üyesi. (1) Tikantepe, İran’ın Batı Azerbaycan eyaletinde yer alır. Tikante- pe’nin kuzeyinde Heşteri (Heşterud), kuzey doğusunda Zencan (Zanjan), doğu ve güney doğusunda Bicar (Bijar), batısında Sayın- kale (Şahindej) şehirleri vardır. Şehir, merkez ve Taht-ı Süleyman (diğer adıyla Soğurlug) olmak üzere iki kısımdan oluşur. Bölgede geçim kaynağı daha çok ziraat, hayvancılık ve halı üretimine bağlı- dır. Tikantepe Türklerinin özellikle Efşar gebesi (Afşar halısı) dünya- ca meşhurdur (Doğan 2013: 109).