Ouderen met verhoogde valkans worden inactief Een valkuil voor henzelf en voor preventie Gert Jan Wijlhuizen, 1 Astrid Chorus, 1 Marijke Hopman-Rock 1, 2 Een val treedt op bij een persoon op het moment dat men de controle over de balans kwijt is. Voor het voorko ´men van een val is het van belang om vermin- derde balanscontrole bij ouderen tijdig te signaleren en behandelen, zoveel mogelijk voordat ouderen komen te val- len. In dit artikel wordt betoogd dat de geringe bereidheid van ouderen om deel te nemen aan interventies gericht op valpreventie samenhangt met hun toe- nemende lichamelijke inactiviteit. Sug- gesties worden gedaan voor tijdige sig- nalering van verminderde balanscontrole en preventie van vallen. Inleiding Valongevallen bij zelfstandig wonende ouderen vormen een grote bedreiging voor de gezondheid en zelfredzaamheid. Jaarlijks vallen in Nederland circa 750.000 ouderen (65+) e ´e ´ n keer of vaker. Als gevolg van een valongeval overlijden jaarlijks naar schatting 1.800 ouderen (55+), en worden bovendien 32.000 ou- deren in het ziekenhuis opgenomen en 88.000 ouderen worden op spoedei- sende hulp afdelingen van ziekenhuizen behandeld. Elk jaar resulteert een val bij 15.000 ouderen in een heupfractuur. Naast het lichamelijke letsel, kunnen valongevallen ook psychologische en so- ciale gevolgen hebben. Angst om te val- len kan bijvoorbeeld bijdragen aan ver- groting van het sociaal isolement. Daar- naast hebben ouderen die herhaaldelijk vallen een grote kans op een opname in een verzorgings- of verpleeghuis. In de literatuur wordt een grote ver- scheidenheid aan risicofactoren voor vallen bij ouderen genoemd. In tabel 1 zijn de acht meest gevonden risicofacto- ren voor vallen bij ouderen weergegeven, waarbij problemen met mobiliteit (spier- kracht, loopvermogen) en balans de be- langrijkste zijn. Deze risicofactoren voor vallen wijzen allemaal op een belangrijke rol voor ba- lans. De verlaagde belastbaarheid van ouderen verhoogt de kans op herhaal- delijk vallen. Verschillende experimenten hebben laten zien dat beweegprogram- ma’s bij ouderen met een verhoogde kans op vallen kunnen leiden tot reductie van vallen. Onder meer beweegprogram- ma’s zoals ‘In Balans’ van het Nederlands Instituut voor Sport en Bewegen (NISB) en ‘Vallen Verleden Tijd’ van de Sint Maartenskliniek blijken de kans op vallen te reduceren, omdat de belastbaarheid van ouderen door de oefenprogramma’s toeneemt. Dat lijkt hoopgevend, maar er is in het algemeen een geringe bereid- heid van de hoogrisicogroep om deel te nemen aan interventies, waardoor vanuit het perspectief van public health de in- terventies onvoldoende bijdragen aan de landelijke problematiek. Gezondheid, bewegen en controle over de balans Op hogere leeftijd nemen gezondheids- problemen en daaraan gerelateerde mo- biliteitsproblemen toe. Ouderen die mo- biliteitsproblemen hebben als gevolg van gezondheidsproblemen of angst om te vallen, vertonen de neiging om daarvoor in hun gedrag te compenseren. Activitei- ten die ze te belastend vinden zullen ze zoveel mogelijk vermijden, zoals bijvoor- beeld niet meer fietsen bij slecht weer, looptempo vertragen, of slechte voetpa- den en drukke winkelstraten vermijden. Het vermijden van belastende activitei- ten heeft twee belangrijke gevolgen. 1 Ouderen voorkomen op korte termijn dat ze gaan vallen omdat ze zichzelf in mindere mate blootstellen aan om- standigheden die te belastend zijn. 1 2 Op langere termijn zullen de mobili- teitsproblemen bij deze ouderen toe- nemen door gebrek aan oefening. Zolang ouderen in staat zijn om in hun gedrag voldoende te compenseren voor afnemende belastbaarheid, zal de kans op vallen niet toenemen. Dit compensa- tiemechanisme vormt de basis van de ‘valkuil’ waar de ouderen zelf, maar ook de professionals die preventieprogram- ma’s opstellen en uitvoeren mee te ma- ken hebben. De valkuil voor de ouderen zelf De valkuil voor ouderen is het korte ter- mijn effect van de compensatiestrategie. Door belastende activiteiten te vermij- den, worden toenemende balansproble- men gemaskeerd. Men gaat pas dan Praktijk Praktijk Tabel 1. Acht belangrijkste risicofactoren voor vallen bij ouderen Risicofactoren voor vallen bij ouderen 1 Verminderde spierkracht 2 Verminderde balans 3 Verminderd loopvermogen 4 Verminderd gezichtvermogen 5 Mobiliteit beperkingen 6 Bloeddrukdaling bij opstaan 7 Cognitieve beperkingen 1 TNO Kwaliteit van Leven, sector Bewegen en Gezondheid, Leiden 2 Body@Work onderzoekscentrum TNO VUmc, Amsterdam TSG 86 / nummer 7 387 tsg jaargang 86 / 2008 nummer 7 praktijk - pagina 387 / www.tsg.bsl.nl