Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi Sayı: 2/2 2013 s. 122-146, TÜRKİYE International Journal of Turkish Literature Culture Education Volume 2/2 2013 p. 122-146, TURKEY ÖRTMECE SÖZLERİN MANTIĞI: KAZAK TÜRKÇESİ İLE TÜRKİYE TÜRKÇESİNDE KARŞILAŞTIRMALI MODEL ANALİZİ * Ferhat KARABULUT  Gulmira OSPANOVA  Özet Bireysel keşifler ve toplumsal paylaşımlar sonucu şekillenmiş olan dil, zaman içerisinde çok boyutlu bir yapıya dönüşmüştür. Bu çok boyutluluk anlam alanlarının oluşmasına, anlam alanlarının genişlemesine veya daralmasına neden olmuştur. Kelime veya kavramların oluşmasında etken olan iç ve dış unsurlar, oluşan kavramların değişmesine de yol vermiştir. Her toplum, kendi bireylerini bir arada tutmak, birlikte yaşama arzusunu pekiştirmek ve anlaşmanın kesintisiz gerçekleşmesini sağlamak için birtakım maddi-manevi kurallar oluşturmuştur. Bu kurallar da değişik boyutlarda dili etkilemiştir. Hiç kuşkusuz dil toplumdan ve toplumun ortaya koyduğu kurallar sisteminden bağımsız düşünülemez. Bireyin, toplumsallaşması için keşfettiği dil, toplumsallaşan bireyin bir bakıma sınırlayıcısı da olmuştur. Kavramları adlandırma ihtiyacı duyan birey, adlandırdığı olguyu toplumsal ortama taşımada çoğu zaman baskı yemiştir. Tabu kavramı ile açıklanabilecek bu baskı, aslında hem bireysel hem de toplumsal boyutlar taşımaktadır. Toplumsal tabu, yasakçıdır ve kuralcıdır. Tabu sonucunda birey / toplum iletişimde dil içerisinde başka bir iç / alt dil alanı oluşturmak zorunda kalmıştır. Ortaya çıkan bu dilsel alana örtmece (örtük anlatım) adı verilmiştir. Örtmece (euphemism), dilin sosyo-psikolojik boyutunda yer alır ve aslında bir zenginlik kaynağı olarak kabul edilir / edilmelidir. Bu çalışmada, tabuların baskısı sonucunda ortaya çıkan ve örtük anlatım (güzel adlandırma da denir) olarak tanımlanan örtmeceler üzerinde durulacaktır. Millî, yerel, geleneksel ve tarihsel boyutları da olan örtmecenin, oluşum mantığı ve oluşum yolları değerlendirilecektir. Kazak Türkçesi ve Türkiye Türkçesinin örtmece mantığı ele alınacak, diğer Türk lehçelerinden ve dillerden örneklerle konu tartışılacaktır. Anahtar Kelimeler: Örtmece, Kazak Türkçesi, Türkçe, dil, tabu. * Bu makale, IV Halıkaralık Türkologiya Kongresi 13-14 Mamır / IV. Uluslararası Türkoloji Kongresi 13-14 Mayıs, 2011 Türkistan / Kazakistan Kurultayı’nda sunulan bildirinin geliştirilmiş hâlidir.  Doç. Dr.; Celal Bayar Üniversitesi, Celal Bayar Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, ferhatkarabulut@yahoo.com  Öğr. Gör.; Hoca Ahmet Yesevi Uluslararası Türk Kazak Üniversitesi/Kazakistan, gulmira.ospanova.5@facebook.com.