 Małgorzata Kowalska Instytut Informacji Naukowej i Bibliologii Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu Digitalizacja zbiorów w bibliotekach polskich " próba oceny doświadczeń krajowych Zbiory biblioteczne to wyjątkowo cenny element dziedzictwa kulturowego, którego ochrona jest powinnością kaŜdego pokolenia. Obecnie dzięki nowym technologiom w zakres tej ochrony wchodzić mogą juŜ nie tylko działania zapewniające zbiorom bezpieczne warunki przechowywania, ale takŜe zabezpieczające treść zbiorów. Szansę taką stwarza technologia cyfrowa, czyli digitalizacja. Jako doskonała alternatywa nieskutecznych i kosztownych metod konserwacji masowej, pozwala ona na przenoszenie na format cyfrowy niemal wszystkich typów dokumentów. Na skutek jej zastosowania poprawie ulega zarówno ochrona wydawnictw drukowanych, jak i dostęp do wielu kategorii zbiorów, a problem fizycznego oddalenia odbiorcy informacji od jej źródła zaczyna tracić na znaczeniu. Te niewątpliwe zalety digitalizacji powodują, Ŝe biblioteki juŜ dziś prześcigają się w tworzeniu cyfrowych kolekcji, prezentując w ten sposób kopie róŜnych typów dokumentów pochodzących z ich zbiorów [1] . Prym w działalności digitalizacyjnej od lat wiodą biblioteki amerykańskie, posiadające w tej dziedzinie największe doświadczenie. Z innych bibliotek wymienić naleŜy w tym miejscu takŜe biblioteki francuskie, hiszpańskie czy niemieckie, a wśród bibliotek Europy Wschodniej 0 biblioteki czeskie i węgierskie. Świadomość konieczności ochrony zbiorów z zastosowaniem nowoczesnych technologii sprawia takŜe, Ŝe mimo mniejszych moŜliwości finansowych równieŜ polskie biblioteki w ostatnich latach coraz pewniej włączają się w nurt systematycznej digitalizacji zbiorów. Wyraźnie świadczą o tym zarówno efekty podejmowanych wysiłków, jaki i wyniki badań ankietowych prowadzonych na ten temat. Pierwsza analiza stanu digitalizacji bibliotek polskich została przeprowadzona w listopadzie 2003 r. z inicjatywy Biblioteki Narodowej i swoim zasięgiem objęła 55 bibliotek tworzących narodowy zasób biblioteczny. Z zebranych danych wynikało wówczas, Ŝe w Polsce digitalizację zbiorów własnych wykonywało 25 bibliotek, a większość z nich (14) dla jej potrzeb tworzyła własne pracownie digitalizacji. Zestawienie wszystkich podjętych prac digitalizacyjnych dowiodło takŜe, Ŝe pod koniec 2003 r. w Polsce istniało łącznie około 10 tys. obiektów bibliotecznych zapisanych na nośnikach cyfrowych, które powstały w wyniku stosowania zróŜnicowanych metod digitalizacji. Perspektywiczne plany digitalizacji, przedstawione przez biblioteki, pozwoliły prognozować, Ŝe w najbliŜszej przyszłości większość placówek planuje kontynuację prac, a zwłaszcza skanowanie materiałów właściwych dla ich profili i zbiorów regionalnych [2] . Wielu analogicznych wniosków dostarczyła kolejna ankieta BN z maja 2005 r. Tym razem w badaniach uczestniczyło 88 bibliotek (naleŜących do narodowego zasobu bibliotecznego i wybranych bibliotek publicznych). Opierając się na nadesłanych odpowiedziach ustalono, Ŝe pod koniec maja 2005 r. w Polsce istniało juŜ 20 samodzielnych pracowni digitalizacji, a wyraźny wzrost liczby pracowni odnotowano w bibliotekach uczelnianych, które w ciągu 1,5 roku podwoiły tę liczbę. W większości pracowni wykonywano skanowanie zbiorów oryginalnych. Połowa bibliotek przenosiła na nośnik cyfrowy mikrofilmy, a tylko 25% wszystkich placówek stosowało obie techniki: digitalizację zbiorów oryginalnych i wtórnych 0 analogowych. Do zapisywania skanowanego obrazu w bibliotekach polskich wykorzystywane były róŜne formaty: w większości bibliotek 0 .tiff, w mniejszej skali 0 .jpg i .pdf. Połowa bibliotek, posiadających własne pracownie digitalizacji, udostępniała swoje zbiory cyfrowe w Internecie przez bazę włączoną do ogólnego katalogu, stosując w tym celu róŜne formaty: .tiff, .jpg, .pdf, .djvu, .html i .giff. Archiwizowanie zbiorów biblioteki realizowały, nagrywając zapis cyfrowy na płytach CD, rzadziej DVD. Przechowywanie na duŜych serwerach środowiskowych nie było jeszcze powszechne i miało miejsce jedynie w przypadku bibliotek współpracujących z Wielkopolską Biblioteką Cyfrową. Do opisu metadanych dokumentów zdigitalizowanych 40% bibliotek stosowało format MARC, około 20% zdecydowało się na Dublin Core, a 13% posługiwało się obydwoma wymienionymi standardami. Kilka bibliotek uŜywało takŜe własnych formatów. Liczba wszystkich wykonanych prac pozwoliła stwierdzić, Ŝe z końcem maja 2005 r. zbiór zdigitalizowanych dokumentów osiągnął wielkość 22 tys., co w porównaniu z rokiem 2003 oznaczało przyrost zasobu o kolejne 12 tys. obiektów. Wyniki obydwu ankiet przeprowadzonych przez Bibliotekę Narodową dowiodły duŜej popularyzacji problematyki digitalizacji w Polsce. Poza sumaryczną oceną stanu digitalizacji zbiorów bibliotecznych, pozwoliły one takŜe na identyfikację najczęściej powtarzających się prawidłowości i problemów. Do najwaŜniejszych problemów badacze z Biblioteki Narodowej zaliczyli: brak