1.4. Lý thuyết khoa học 1.4.1. Khái niệm “ Lý thuyết khoa học” Lý thuyết được định nghĩa theo nhiều cách khác nhau: - Từ điển Oxford Wordfinder có 2 định nghĩa về lý thuyết: + Lý thuyết là hệ thống các ý tưởng giải thích sự vật + Lý thuyết là học thuyết (doctrine) - Từ điển Larousse: Lý thuyết là tập hợp các định lý và định luật được sắp xếp một cách hệ thống, được kiểm chứng bằng thực nghiệm. - Đại từ điển Anh – Hán của Trịnh Dị Lý, thuật ngữ theory được chuyển ngữ thành lý luận, học lý, luận thuyết, học thuyết. - Từ điển triết học của Liên Xô do Rozental chủ biên xuất bản những lần sau ví dụ lần xuất bản năm 1975, trong bản tiếng Việt, teorija được dịch sang tiếng Việt là lý luận. - Trên một trang web, lý thuyết được định nghĩa là “một kiểu mẫu hoặc một khuôn mẫu (paradigm) hiểu biết, hoặc “lý thuyết là những phát biểu (statement) về bản chất sự vật” - Trong cuốn Lược sử thời gian, Stephen Hawking xem “lý thuyết phải thỏa mãn hai đòi hỏi: phải mô tả mạch lạc một lớp lớn các quan sát trên cơ sở một mô hình gồm một số rất ít các yếu tố tùy hứng, đồng thời phải có thể sử dụng mô hình ấy để đoán trước được các kết quả quan sát trong tương lai.” Các cách định nghĩa trên giúp người nghiên cứu hình dung một cách tổng quan về khái niệm lý thuyết, nhưng khó giúp người nghiên cứu hình dung được một trình tự thao tác để tạo ra lý thuyết. Theo Vũ Cao Đàm, lý thuyết khoa học là một hệ thống luận điểm khoa học về mối liên hệ giữa các khái niệm khoa học. Lý thuyết cung cấp một quan niệm hoàn chỉnh về bản chất sự vật và mối liên hệ cơ bản giữa sự vật với thế giới hiện thực. 1.4.2. Hệ thống khái niệm - Khái niệm là một hình thức tư duy nhằm chỉ rõ thuộc tính bản chất vốn có của sự kiện khoa học. - Khái niệm gồm 2 bộ phận hợp thành: + Nội hàm: là tất cả các thuộc tính bản chất của sự kiện. + Ngoại diên: là tất cả các cá thể có chứa thuộc tính chỉ trong nội hàm. Ví dụ: khái niệm khoa học có nội hàm là hệ thống tri thức về bản chất sự vật, còn ngoại diên là các loại khoa học, như khoa học tự nhiên, khoa học xã hội, khoa học kỹ thuật… - Một vài công việc liên quan đến khái niệm