TeraĨniejszoĞć – Człowiek – Edukacja Tom 19, numer 1(73) ISSN 1505-8808 2016 ANNA BABICKA-WIRKUS Wydział Nauk Społecznych, Akademia Pomorska, Słupsk e-mail: ankababicka@gmail.com (Nie)normatywnoĞć rytuałów oporu w szkole W artykule skupiam siĊ na zagadnieniu normatywnoĞci rytuałów oporu w szkole. PróbujĊ roz- patrzyć to zagadnienie z punktu widzenia dwóch kultur, które Ğcierają siĊ w przestrzeni szkoły, a mianowicie kultury dominującej (kultury szkoły) i podporządkowanej (kultury ulicy). Rytuały opo- ru posiadają zróĪnicowaną normatywnoĞć, w zaleĪnoĞci od tego, czy są narzĊdziami podtrzymywa- nia hegemonii szkolnej, czy prowadzić mają do zmiany obowiązującego porządku. W artykule rów- nieĪ omawiam typologiĊ rytuałów oporu uczniów, która powstała w wyniku zestawienie koncepcji róĪy emancypacyjnej zaproponowanej przez M. Czerepaniak-Walczak i wyróĪnionych przez P. McLarena grup rytuałów istniejących w codziennoĞci szkolnej. Słowa kluczowe: normatywność, norma, rytuały oporu, szkoła Kategoria rytuału, w tym równieĪ rytuału oporu, jest dialektyczna. Z jednej strony rytuał jest niezbĊdnym elementem podtrzymywania i odtwarzania obowiązującego ładu społecznego. Z drugiej zaĞ stanowi narzĊdzie jego zmiany. Zmiana jednego porządku powoduje pojawienie siĊ nowego, jakoĞciowo odmiennego. Jak twierdzi M. Foucault, (...) gdzie jest władza, istnieje teĪ opór (...) nigdy nie znajdzie się on na ze- wnątrz władzy. (...) Nie istnieje więc w stosunku do władzy jedno miejsce wiel- kiej Odmowy – dusza buntu, ognisko wszelkiej rebelii, czyste rewolucyjne pra- wo. Są natomiast mnogie punkty oporu róĪniące się gatunkowo: moĪliwe, konieczne, nieprawdopodobne, spontaniczne, dzikie, samotne, zgrane, pełzają- ce, gwałtowne, nieubłagane (...) W stosunkach władzy (opory – przyp. A. B.-W.) są ich innym wyrazem, wpisanym w nie jako w niezniszczalny korelat (Foucault 2000, 86).