YENİ TÜRKİYE 74/2015 485 Rus İmparatorluğu’nun XIX. Yüzyılda İzlediği Sömürgecilik Siyasetine Karşı Kafkasya Halklarının Mücadelesinde Azerbaycan Ilısu Sultanlığı’nın Rolü Elvira Latifova* XIX. yüzyıl Kafkasya halklarının tarihin- de son derece önemli bir dönemdir. Bilindiği gibi, XIX. yüzyılın başlarında Rus İmparatorluğu’nun Kafkasya’daki topraklarının genişlendirilmesinin yeni aşaması başlanmaktadır. Bu olay Kafkasya topraklarının halkları tarihinde dönüm noktasıdır. 1801 yılında Doğu Gürcistan’ın (Kart- li-Kaheti Prensliği’nin) Rusya İmparatorluğu’na ilhakından sonra, Azerbaycan torpakları hesabına doğuya doğru işgal siyasetini gerçekleştirmek için yol açıldı. Kuzey Azerbaycana saldırı 1803 yılın- da Car-Balaken Cemaatliği arazisinden başladı. Kafkasyadaki hakimliklerin istilası, Rus ordusu- nun buraya gelişine kadar farklı yollarla-görüşme- ler, anlaşmalar, askeri müdahalelerle gerçekleştiri- lirdi. Bu siyasete cevap olarak Kafkasya’nın çeşitli yerlerinde güçlü özgürlük harekatı başlamıştır. 1803 yılında Rus İmparatorluğu tarafından Car- Balaken Cemaatliği ile birlikte istila edilen Ilısu Sultanlığı da bu mücadelenin dışında kalmadı. Bu mücadele zirve noktasına son Ilısu hakimi Danyal Sultan (1831-1844) döneminde ulaşmıştır. Giriş 1562-1844 yıllarında tarihi Azerbay- can’ın kuzeybatısında küçük feodal yönetim olan Ilısu Sultanlığı mevcuttu. Geniş toprak- lara sahip olmasa da Ilısu Sultanlığı, mevcut olduğu sürede Kafkasya’da baş veren siyasi olaylarda etkin rol almıştır. Tesadüfi değildir ki, Kafkasya uğrunda Osmanlı-Safevi rekabe- tinin sürdüğü XVI-XVIII. yüzyılın ilk çeyre- ğinde hem Safevi, hem de Osmanlı hüküm- darları Ilısu Sultanları adına özel fermanlar göndermişlerdir. (Letifova, 2010, s. 52, 57) Her iki imparatorluk komşu Car-Balaken Cemaatine olduğu gibi, Ilısu Sultanlarına da sınırları koruma görevini havale etmişlerdir. (Letifova, 2013, s. 36) Ilısu Sultanlığı, XVIII. yüzyılın ikinci yarısında da bölgede baş veren siyasi olaylar - da önemi role sahip olmuştur. XIX. yüzyıl Kafkasya halklarının tari- hinde son derece önemli bir dönemdir. Bi- lindiği gibi, XIX. yüzyılın başlarında Rus İm- paratorluğu’nun Kafkasya’daki topraklarının genişlendirilmesinin yeni aşaması başlamak- tadır. Bu olay Kafkasya topraklarının halkları tarihinde dönüm noktasıdır. 1801 yılında Doğu Gürcistan’ın (Kart- li-Kaheti Prensliği’nin) Rusya İmparatorlu- ğu’na ilhakından sonra, Azerbaycan torpak- ları hesabına doğuya doğru işgal siyasetini gerçekleştirmek için yol açıldı. Kuzey Azer - baycana saldırı 1803 yılında Car-Balaken Cemaatliği arazisinden başladı. Kafkasyadaki hakimliklerin istilası, Rus ordusunun buraya gelişine kadar farklı yollarla-görüşmeler, an- laşmalar, askeri müdahalelerle gerçekleştiri- lirdi. Bu siyasete cevap olarak Kafkasya’nın çeşitli yerlerinde güçlü özgürlük harekatı başlamıştır. 1803 yılında Rus İmparatorluğu tarafından Car-Balaken Cemaatliği ile birlik- te istila edilen Ilısu Sultanlığı da bu mücade- lenin dışında kalmadı. (Letifova, 1999, s 58- 59; Aşraf gızı, 2009, s. 118) (*) Doç. Dr. Bakü Devlet Üniversitesi Tarih Fakültesi Antik ve Ortaçağ Tarihi Bölümü.