Davide Riserbato MULTA VIDENTUR HIC IMPOSSIBILIA IMPLICARI DUNS SCOTO E LA “FISICA DELL’EUCARISTIA” IN ORDINATIO IV Multa videntur hic impossibilia implicari, scilicet sequendo principia Philosophorum (Duns Scoto, Ordinatio iv, dist. 10, qu. 1, n. 24) 1. Introduzione Il necessitarismo greco-arabo implicava un netto ridimensionamento della potenza divina, mediante un’evidente sopravvalutazione di un determinismo na- turalistico fondato su un’interpretazione (eterodossa) di alcuni princípi aristoteli- ci. Di qui, il massiccio ricorso – non solo in sede teologica – alla pur già esistente distinzione istituita tra potentia Dei absoluta e potentia Dei ordinata 1 . Una denuncia emblematica di tale determinismo è rappresentata dall’articolo 147 della Condanna del 1277 come quello che in modo piú chiaro testimonia lo spirito dell’intervento di Tempier: Quod impossibile simpliciter non potest fieri a Deo, vel ab agente alio. – Error, si de impossibili secundum naturam intelligatur 2 . 1 Cf. E. Grant, The effect of Condemnation of 1277, in N. Kretzmann, A. Kenny e J. Pin- borg, Cambridge History of Later Medieval Philosophy, Cambridge 1982, 537-539. Egli osserva: “As a consequence of the Condemnation of 1277, God’s absolute power became a convenient vehicle for the introductio of subtle, imaginative questions which generated novel replies” (ibid., 539). Cf. inoltre Id, The Condemnation of 1277, God’s Absolute Power, and Physical Thought in the Middle Ages, in Viator 10 (1979) 211-244. 2 H. Denifle – A. Chätelain, Chartularium Universitatis Parisiensis I, Paris 1889, 552. Cf. R. Hissette, Enquête sur le 219 articles condamnés à Paris le 7 mars 1277, 45-49. Collectanea franciscana 82 (2012) 57-85