10 Afl. 01 - januari 2016 DD 2016/2 M.C.A. Liem, Y.A.J.M. van Kuijck & B.C.M. Raes 1 Artikel Detentiebeleving van (levens)langgestraften. Een empirische pilotstudie 2 DD 2016/2 De afgelopen jaren is het aantal opleggingen van levenslange gevangenisstraf drastisch ge- stegen. Daarnaast heeft er een wijziging van het beleid rond de tenuitvoerlegging plaatsge- vonden, waardoor de levenslange straf veranderde van een straf die kon eindigen met een voorwaardelijke invrijheidstelling, in een straf die in beginsel daadwerkelijk levenslang zou moeten duren. Wetenschappelijke publicaties over levenslang in Nederland hebben zich tot nu toe vooral gericht op het juridische kader – waarbij het sociaalwetenschappelijk/gedrags- kundig kader onderbelicht is gebleven. Deze pilotstudie heeft als doel inzicht te vergroten in de detentiebeleving van (levens)langgestraften. Hiertoe zijn 7 levenslanggestraften en 7 lang- gestraften geïnterviewd, die verbleven in penitentiaire inrichtingen verspreid over Nederland. Met deze studie vragen we aandacht voor de uitzonderlijke gedragskundige problematiek on- der een onderbelichte gevangenispopulatie. 1. Inleiding 1.1 ‘Een Verkapte Doodstraf’ In de eerste vijftien jaren van dit millennium zijn de veroordelingen tot levenslange ge- vangenisstraf verviervoudigd ten opzichte van de decennia aan het einde van de vorige eeuw. Thans ondergaan 34 levenslanggestraften hun straf, van wie de meesten in de af- gelopen jaren zijn veroordeeld. De gedetineerden zitten in inrichtingen verspreid over de gehele penitentiaire kaart van Nederland, 3 met een zwaartepunt in PI Norgerhaven, waar een aparte afdeling voor (levens)langgestraften ten tijde van dit onderzoek plaats bood aan 24 gedetineerden. Als gevolg van het recent beschikbaar stellen van de gevangenis aan Noorse autoriteiten zijn deze gedetineerden thans gedwongen overgeplaatst naar andere inrichtingen verspreid over het land. De sterke toename van veroordelingen tot levenslang is niet terug te leiden naar een toe- genomen aantal moorden: de trend van moord en doodslag is al jaren dalende. 4 Ook zijn de moorden van nu niet gruwelijker van aard dan decennia geleden, denk aan de moorden gepleegd door Hans van Z. in de jaren ’60. De huidige toename past in een trend om moord en doodslag harder en langer te bestraffen. Ook de recente verhoging van het maximum van de tijdelijke gevangenisstraf van twintig naar dertig jaar heeft de toename van veroor- delingen tot levenslang niet kunnen stoppen. 5 1 Respectievelijk senior onderzoeker Universiteit Leiden, senior raadsheer in het Hof Arnhem-Leeuwarden en emeritus hoogleraar forensische psychiatrie Vrije Universiteit en Rijksuniversiteit Groningen. Dank aan Jan Maarten Elbers en Ward Veltman, beiden ten tijde van dit onderzoek Masterstudent aan de Universiteit Leiden, voor hun hulp in transcriptie van de gebruikte interviews. 2 Citeerwijze: M.C.A. Liem, Y.A.J.M. van Kuijck & B.C.M. Raes, ‘Detentiebeleving van (levens)langgestraften. Een empirische pilotstudie’, DD 2016/2. 3 W.F. Van Hattum, ‘Het aanzien van de Staat. Over de praktijk van tenuitvoerlegging van de levenslange straf’, Justitiële Verkenningen 2013, p. 64-84. 4 Zie voor een overzicht: M. Liem, J. van Wilsem, P. Smit & P. Nieuwbeerta, ‘De daling van moord en doodslag in Nederland. Tijdschrift voor Criminologie 2012-54, p. 18-32. 5 Zie, voor uitgebreide analyses: P. Nieuwbeerta, & S.G.C. van Wingerden, ‘Geëiste en opgelegde sancties bij moord en doodslag, 1993-2004’, Trema Tijdschrift voor de Rechterlijke Macht 2006, p. 6. S.G.C. van Wingerden & P. Nieuwbeerta, Straftoemeting bij moordenaars, ‘De invloed van dader-, slachtoffer- en delictkenmerken’, Trema Straftoemetingsbulletin 2010 33(1), p. 11-21.