15 SZKOLENIE PODYPLOMOWE/POSTGRADUATE EDUCATION Endokrynologia Polska/Polish Journal of Endocrinology Tom/Volume 63; Zeszyt edukacyjny II/Education supplement II/2012 ISSN 0423-104X Prof. dr hab. n. med. Krzysztof Kula, Katedra Andrologii i Endokrynologii Płodności, Uniwersytet Medyczny w Łodzi, ul. Sterlinga 5, 91–425 Łódź, tel./faks: 42 633 07 05, e-mail: krzysztof.kula@umed.lodz.pl  Hipogonadyzm późny u mężczyzn Late onset hypogonadism in men Krzysztof Kula 1 , Jolanta Slowikowska-Hilczer 2 1 Zakład Andrologii, Katedra Andrologii i Endokrynologii Płodności Uniwersytetu Medycznego w Łodzi 2 Zakład Endokrynologii Płodności, Katedra Andrologii i Endokrynologii Płodności Uniwersytetu Medycznego w Łodzi Streszczenie Hipogonadyzm późny (LOH) to zespół objawów klinicznych i biochemicznych spowodowanych zmniejszonym wydzielaniem lub/i działa- niem testosteronu. Występuje u starzejących się mężczyzn. Do niedawna nie znano jego patogenezy i częstości występowania. Zastrzeżenia budził także brak jasnych kryteriów diagnostycznych, przede wszystkim niespecyficzność objawów klinicznych, a także brak ustalonej dolnej granicy normy dla stężenia testosteronu we krwi. W związku z tym występowanie LOH było różnie oceniane. Mimo tego od lat zalecano terapię substytucyjną preparatami testosteronu u starszych mężczyzn. W najobszerniejszych jak do tej pory prospektywnych badaniach klinicznych European Male Aging Study (EMAS) wykazano, że uważane dotychczas za pewne objawy fizyczne i psychiczne nie są związane z zależnymi od wieku zmianami stężenia testosteronu. Okazało się również, że zależne od wieku obniżenie stężenia testosteronu jest mniejsze niż podejrzewano. W przedziale od 40. do 79. roku życia wynosi ono –0,4%/rok dla testosteronu całkowitego i –1,3%/rok dla testosteronu wolnego. Ponadto zmiany te zależą głównie od modyfikowalnych czynników ryzyka dla zdrowia, a nie od starzenia jako takiego. Współczesna definicja LOH to występowanie 3 objawów seksualnych wraz z obniżeniem stężenia testosteronu we krwi poniżej 11 nmol/L. Objawami tymi są brak porannych erekcji, zaburzenia erekcji i zanik fantazji seksualnych. (Endokrynol Pol 2012; 63 (zeszyt edukacyjny II) 15–19) Slowa kluczowe: mężczyźni, testosteron, starzenie się Abstract Late onset hypogonadism (LOH) is clinical and biochemical syndrome associated with advancing age and characterized by symptoms and a deficiency in serum testosterone levels and/or action. Its pathogenesis and incidence has not been known up till now. Controversies have grown upon a lack of clear diagnostic criteria, especially non-specific symptoms and not established lower reference limit of testosterone serum level. Because of these diagnosis of LOH was variously determined. Nevertheless, substitution with testosterone in older men was recommended. European Male Aging Study (EMAS), the biggest prospective clinical study, indicated that physical and psychical LOH symptoms, considered yet as certain, do not show relation with fluctuations of testosterone levels dependent on the age. Moreover, it appears that decrease of testosterone with advancing age is lower than was suspected. Between 40 and 79 year of age it comes to –0.4%/ /year for total testosterone and –1.3%/year for free testosterone. It was found also that these changes depend mainly on modified risk factors for health but not specifically on aging. A contemporary definition of LOH is that it is occurrence of three sexual symptoms and decline of serum testosterone level below 11 nmol/L. These symptoms are: absence of morning erections, erectile dysfunction and disappearance of sexual fantasies. (Endokrynol Pol 2012; 63 (education supplement II) 15–19) Key words: men, testosterone, aging Wstęp Męski hipogonadyzm jest znany od dawna jako choroba endokrynologiczna. Jest to zespół objawów klinicznych spowodowanych zmniejszonym wydzie- laniem lub działaniem androgenów. Przyczyną mogą być zaburzenia czynności podwzgórza, przysadki, jąder lub tkanek docelowych dla androgenów. Więk- szość objawów hipogonadyzmu nie zależy od miejsca, w którym wystąpiło zaburzenie. Największy wpływ na obraz kliniczny ma wiek, w którym wystąpił niedobór androgenów [1]. Jeśli czynnik powodujący niedobór androgenów zadziała po urodzeniu, ale przed okresem dojrzewania płciowego, to głównymi objawami są brak rozwoju wtórnych cech płciowych, eunuchoidalne proporcje ciała, brak popędu płciowego oraz niska gęstość mineralna kości. Hipogonadyzm powstały po okresie dojrzewania płciowego powoduje zanik popędu płciowego, zaburzenia erekcji i niepłodność lub obniżony potencjał płodności wskutek braku lub zmniejszenia wytwarzania plemników. Mogą wystą- pić pogorszenie nastroju, zmniejszenie owłosienia na ciele, zaniki mięśniowe, osłabienie, niedokrwistość, osteopenia lub osteoporoza i ginekomastia. Niedobór androgenów może się pojawić już w okresie płodowym. Występują wtedy zaburzenia różnicowania narządów płciowych w kierunku mę- skim (mikropenis lub obojnacze narządy płciowe), zstępowania jąder (wnętrostwo), a także zaburzenia determinacji męskiej płci psychicznej (identyfikacji,